Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Merthyr Tudful

Merthyr Tudful

Merthyr Tudful · Merthyr Tydfil

Prifddinas haearn y byd ddechrau’r 1800au. Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch am y tro cyntaf ym Mhrydain.

Llun: Hen Neuadd y Dref, Merthyr Tudful · Robin Drayton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Merthyr TudfulYn Gymraeg: Merthyr Tudful51.748° N, 3.378° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Merthyr Tudful: merthyr Tudful, ei lle sanctaidd

Merthyr Tudful

  • Merthyr merthyr, eglwys sant
  • Tudful Tudful Santes

Merthyr Tydfil

  • Merthyr merthyr, eglwys sant
  • Tydfil Tudful Santesffurf ar Tudful

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Merthyr Tudful yn cymryd ei henw oddi wrth Tudful, merch y Brenin Brychan. Ddechrau’r 1800au gwnaeth ei phedwar gwaith haearn mawr hi’n brifddinas haearn y byd ac yn dref fwyaf Cymru.

Gwaith Haearn Dowlais1759
Taith reilffordd ager gyntaf1804
Castell Cyfarthfa1824

Tudful

Roedd Tudful yn ferch i Frychan, brenin Brycheiniog, a chodwyd eglwys lle rhoddwyd hi i orffwys, tua 480. Mae merthyr yn agos at y Lladin martyrium, eglwys dros fedd merthyr. Ymhell cynt, tua 74 OC, roedd y Rhufeiniaid wedi codi caer ym Mhenydarren uwchben y Taf.

Prifddinas haearn y byd

Sefydlwyd Dowlais yn 1759, dechreuodd Anthony Bacon Gyfarthfa yn 1765, cododd y Homfreys Benydarren yn 1784, a Plymouth oedd y pedwerydd. Roedd mwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr o gwmpas, ac yn 1851 Merthyr oedd tref fwyaf Cymru.

Trevithick

Ar 21 Chwefror 1804 rhedodd injan Richard Trevithick o Benydarren i lawr y dramffordd i Abercynon, y siwrnai gyntaf gan injan reilffordd yn y byd.

Gwrthryfel 1831

Ym mis Mehefin 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros gyflog teg a bara rhatach, a dywedir mai dyna’r tro cyntaf ym Mhrydain i’r faner goch gael ei chodi’n arwydd y gweithwyr. Cofir am Ddic Penderyn fel merthyr y gwrthryfel, ac am Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, fel un o’i arweinwyr.

Castell Cyfarthfa

Cododd William Crawshay II Gastell Cyfarthfa yn 1824 uwchben ei waith, a heddiw dyma amgueddfa ac oriel y dref. Daeth yr Arglwydd Nelson i weld y gwaith yn 1802.

Pobl Merthyr

Ganed Joseph Parry, a ysgrifennodd Myfanwy a’r emyn-dôn Aberystwyth, yn 4 Chapel Row ar 21 Mai 1841. Sefydlodd John Hughes o Ferthyr ddinas Hughesovka, Donetsk heddiw, daeth Samuel Griffith o Ferthyr yn brif ustus Queensland, ac yn 1900 anfonodd y dref Keir Hardie i’r Senedd.

Merthyr TudfulDic Penderyn

Ar fap y trefi →

Pobl Merthyr Tudful

1841–1903

Joseph Parry

Cyfansoddwr ‘Myfanwy’ (wedi’i gofnodi)

Bachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.

Joseph Parry
1808–1831

Dic Penderyn

Richard Lewis (wedi’i gofnodi)

Crogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.

Dic Penderyn
1845–1920

Syr Samuel Griffith

Awdur Cyfansoddiad Awstralia (wedi’i gofnodi)

Mab y gweinidog o Ferthyr Tudful a ddaeth yn Brif Weinidog Queensland, a ysgrifennodd ddrafft cyntaf Cyfansoddiad Awstralia ac a fu’n Brif Ustus cyntaf Awstralia.

Syr Samuel Griffith
1905–1995

Glyn Jones

Bardd, storïwr a llais Merthyr (wedi’i gofnodi)

Yr athro o Ferthyr Tudful y gwnaeth ei gerddi, ei straeon a’i nofelau, a’i lyfr The Dragon Has Two Tongues, ef yn dad i lenyddiaeth Saesneg Cymru.

Glyn Jones
1939–2000

Howard Winstone

Pencampwr pwysau plu’r byd (wedi’i gofnodi)

Y bocsiwr o Ferthyr Tudful a gollodd flaenau tri bys mewn damwain mewn ffatri ac a ddaeth, er hynny, yn bencampwr y byd.

Howard Winstone
b. 1971

Julien Macdonald

Cynllunydd ffasiwn (wedi’i gofnodi)

Cynllunydd ffasiwn o Ferthyr, yn enwog am ei weuwaith disglair a’i ffrogiau carped coch, a olynodd Alexander McQueen yn brif gynllunydd Givenchy ym Mharis.

Julien Macdonald

Ar y llinell amser

  1. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  2. Cyfarthfa

    Mae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.

    Cyfarthfa
  3. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg
  4. Y locomotif rheilffordd cyntaf

    Mae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.

    Y locomotif rheilffordd cyntaf
  5. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  6. Rheilffordd Cwm Taf

    Mae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.

    Rheilffordd Cwm Taf
  7. Dowlais, y mwyaf yn y byd

    Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.

    Dowlais, y mwyaf yn y byd
  8. Keir Hardie dros Ferthyr

    Mae Merthyr Tudful yn ethol Keir Hardie, un o’r ddau aelod seneddol Llafur cyntaf.

    Keir Hardie dros Ferthyr

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf