Joseph Parry
Cyfansoddwr ‘Myfanwy’ (wedi’i gofnodi)Bachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.
Joseph Parry

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Merthyr Tudful
Merthyr Tudful
Prifddinas haearn y byd ddechrau’r 1800au. Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch am y tro cyntaf ym Mhrydain.
Llun: Hen Neuadd y Dref, Merthyr Tudful · Robin Drayton, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Merthyr Tudful: merthyr Tudful, ei lle sanctaidd
Merthyr Tudful
Merthyr Tydfil
Mae Merthyr Tudful yn cymryd ei henw oddi wrth Tudful, merch y Brenin Brychan. Ddechrau’r 1800au gwnaeth ei phedwar gwaith haearn mawr hi’n brifddinas haearn y byd ac yn dref fwyaf Cymru.FfynonellauMerthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gwaith haearn Dowlais yn 1759; dechreuodd Anthony Bacon waith Cyfarthfa ar dir a brydleswyd am £100 y flwyddyn, a chododd Francis a Samuel Homfray Benydarren yn 1784, gyda gwaith Plymouth yn bedwerydd; daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.
| Gwaith Haearn Dowlais | 1759FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936. |
|---|---|
| Taith reilffordd ager gyntaf | 1804FfynhonnellRichard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833. |
| Castell Cyfarthfa | 1824FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919. |
Roedd Tudful yn ferch i Frychan, brenin Brycheiniog, a chodwyd eglwys lle rhoddwyd hi i orffwys, tua 480. Mae merthyr yn agos at y Lladin martyrium, eglwys dros fedd merthyr. Ymhell cynt, tua 74 OC, roedd y Rhufeiniaid wedi codi caer ym Mhenydarren uwchben y Taf.FfynhonnellMerthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.
Sefydlwyd Dowlais yn 1759, dechreuodd Anthony Bacon Gyfarthfa yn 1765, cododd y Homfreys Benydarren yn 1784, a Plymouth oedd y pedwerydd. Roedd mwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr o gwmpas, ac yn 1851 Merthyr oedd tref fwyaf Cymru.FfynonellauMerthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd gwaith haearn Dowlais yn 1759; dechreuodd Anthony Bacon waith Cyfarthfa ar dir a brydleswyd am £100 y flwyddyn, a chododd Francis a Samuel Homfray Benydarren yn 1784, gyda gwaith Plymouth yn bedwerydd; daeth Merthyr yn Brifddinas Haearn y Byd ac yn dref fwyaf Cymru ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.
Ar 21 Chwefror 1804 rhedodd injan Richard Trevithick o Benydarren i lawr y dramffordd i Abercynon, y siwrnai gyntaf gan injan reilffordd yn y byd.FfynhonnellRichard Trevithick ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 21 Chwefror 1804, wedi i Samuel Homfray fetio 500 gini â Richard Crawshay, tynnodd injan Trevithick ddeg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y 9¾ milltir o Ben-y-darren i Abercynon mewn tua 4 awr a 5 munud, ar bron 2.4 milltir yr awr: y daith reilffordd gyntaf yn y byd dan dynfa locomotif; torrodd yr injan blatiau haearn bwrw’r dramffordd, a aeth yn ôl at geffylau, a rhoddwyd yr injan i yrru morthwylion yn y gwaith; ganed Trevithick ar 13 Ebrill 1771 yn Illogan yng Nghernyw a bu farw yn Dartford ar 22 Ebrill 1833.
Ym mis Mehefin 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros gyflog teg a bara rhatach, a dywedir mai dyna’r tro cyntaf ym Mhrydain i’r faner goch gael ei chodi’n arwydd y gweithwyr. Cofir am Ddic Penderyn fel merthyr y gwrthryfel, ac am Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, fel un o’i arweinwyr.FfynonellauMerthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)Merthyr Tudful, tua 23 milltir i’r gogledd o Gaerdydd, a enwir, meddir, ar ôl Tudful, merch y Brenin Brychan Brycheiniog, a laddwyd yma tua 480; yma mae ‘merthyr’ yn agos at y Lladin martyrium, man addoli dros greiriau merthyr, a chodwyd eglwys ar y fan draddodiadol lle’i claddwyd; cododd y Rhufeiniaid gaer ategol ym Mhenydarren tua 74, uwchben afon Taf; codwyd Castell Morlais ddwy filltir i’r gogledd o’r dref; roedd yn yr ardal fwyn haearn, glo, calchfaen, coed a dŵr, ac yn anterth y Chwyldro Diwydiannol roedd ym Merthyr bedwar o weithfeydd haearn mwyaf y byd, Dowlais, Plymouth, Cyfarthfa a Phenydarren, yn eiddo’n bennaf i deuluoedd Guest a Crawshay; fe’i gelwid yn ‘Brifddinas Haearn y Byd’ ddechrau’r 19eg ganrif; codwyd Camlas Morgannwg i gario haearn Cyfarthfa i Gaerdydd; yn 1844 gadawodd 50,000 tunnell o reiliau un gwaith haearn am reilffyrdd Rwsia; teithiodd y siwrnai reilffordd gyntaf yn y byd dan ager yma yn 1804, naw milltir o Benydarren ar Dramffordd Merthyr; cafodd cyfrifiad 1851 mai Cymru oedd cenedl ddiwydiannol gyntaf y byd, a Merthyr ei thref fwyaf; sefydlodd John Hughes o Ferthyr Hughesovka, Donetsk heddiw, yn 1870; yn 1831 cododd gweithwyr Merthyr dros ddiwygio, a chofir Dic Penderyn fel merthyr; mae Castell Cyfarthfa yn rhestredig Gradd I.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.
Cododd William Crawshay II Gastell Cyfarthfa yn 1824 uwchben ei waith, a heddiw dyma amgueddfa ac oriel y dref. Daeth yr Arglwydd Nelson i weld y gwaith yn 1802.FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuwyd gwaith Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon, a brydlesodd hawliau’r glo a’r haearn gyda William Brownrigg am £100 y flwyddyn; gwnaed gynnau mawr yno; dan Richard Crawshay daeth yn gynhyrchydd pwysig yn gyflym; erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn; ymwelodd y Llyngesydd Nelson yn 1802; codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 i William Crawshay II; ei ffwrneisi yw’r enghreifftiau mwyaf a mwyaf cyflawn o’u math sydd wedi goroesi yn unman; caeodd y gwaith yn 1875, ailagorodd yn 1915 ar gyfer y Rhyfel Byd Cyntaf a chau am y tro olaf yn 1919.
Ganed Joseph Parry, a ysgrifennodd Myfanwy a’r emyn-dôn Aberystwyth, yn 4 Chapel Row ar 21 Mai 1841. Sefydlodd John Hughes o Ferthyr ddinas Hughesovka, Donetsk heddiw, daeth Samuel Griffith o Ferthyr yn brif ustus Queensland, ac yn 1900 anfonodd y dref Keir Hardie i’r Senedd.FfynonellauJoseph Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 21 Mai 1841 yn 4 Chapel Row, Merthyr Tudful; gadawodd yr ysgol yn naw oed am y pyllau, ac erbyn deuddeg gweithiai wrth ffwrneisi pwdlo Cyfarthfa; aeth ei deulu i Danville, Pennsylvania, yn 1853–54; astudiodd yn yr Academi Gerdd Frenhinol o 1868 ac yng Nghaergrawnt o 1871, y Cymro cyntaf i gael graddau baglor a doethur mewn cerddoriaeth gan y Brifysgol; yn 1874 daeth yn athro cerdd cyntaf Aberystwyth; cyhoeddwyd Myfanwy, ar eiriau Richard Davies, Mynyddog, yn 1875 a’i chanu gyntaf yn Aberystwyth ar 28 Mai 1875 gyda Parry’n arwain; daeth ei emyn-dôn Aberystwyth allan yn 1879; Blodwen, a berfformiwyd gyntaf yn Aberystwyth ar 21 Mai 1878, oedd yr opera gyntaf yn Gymraeg; bu farw ym Mhenarth ar 17 Chwefror 1903, ac mae ei fan geni yn Chapel Row yn amgueddfa.John Hughes (businessman) ↗Wikipedia (Saesneg)John James Hughes (1814 – 17 Mehefin 1889), peiriannydd a dyn busnes o Gymru a sylfaenydd dinas Donetsk, a elwid gyntaf yn Yuzovka neu Hughesovka ar ei ôl; ganed ym Merthyr Tudful, lle’r oedd ei dad yn brif beiriannydd gwaith haearn Cyfarthfa ac yno y dechreuodd ei yrfa; symudodd i Lynebwy ac yna i Ffowndri Uskside yng Nghasnewydd yn y 1840au, lle gwnaeth ei enw a’i ffortiwn gyda phatentau mewn arfau a phlatiau arfwisg, gan fod yn berchen ar iard longau yn 28 oed a ffowndri yng Nghasnewydd erbyn 36; priododd Elizabeth Lewis a chawsant wyth o blant; yn y 1850au aeth i Lundain yn rheolwr gwaith Millwall, a enillodd glod drwy’r byd am orchuddio llongau rhyfel â haearn i’r Morlys, gyda llawer o’r clod yn mynd i Hughes; yn 1864 cynlluniodd gerbyd gwn a ddefnyddiwyd gan y Llynges Frenhinol a llyngesau eraill; yn 1869 cymerodd gonsesiwn gan lywodraeth Rwsia a phrynu tir i’r gogledd o Fôr Azov; ffurfiodd y New Russia Company ac yn 1870, yn 55 oed, hwyliodd gydag wyth llong yn cario’r holl offer ar gyfer gwaith metel a thua chant o weithwyr haearn a glowyr, y rhan fwyaf o dde Cymru; ger afon Kalmius cododd waith ag wyth ffwrnais chwyth, a fwriodd ei haearn crai cyntaf yn 1872, gyda glofeydd, mwynfeydd haearn, gwaith brics a ffatri reiliau; darparodd ysbyty, ysgolion, baddondai, ystafelloedd te, brigâd dân ac eglwys wedi’i chysegru i San Siôr a Dewi Sant; mae gan y ddinas a sefydlodd fwy na miliwn o bobl heddiw; bu farw ar 17 Mehefin 1889 ar daith fusnes i St Petersburg a’i gladdu wrth ochr ei wraig ym mynwent West Norwood, Llundain; erbyn 1913 gwnâi’r gwaith 74% o haearn Rwsia; codwyd cofeb iddo gan Oleksandr Skorykh yn Donetsk yn 2001; talodd y Manic Street Preachers deyrnged iddo ar eu halbwm Futurology (2014); ymhlith y llyfrau mae Susan Edwards, Hughesovka, A Welsh Enterprise in Imperial Russia (1992), a Colin Thomas, Dreaming a City: From Wales to Ukraine (2009), sy’n cynnwys ei ffilm BBC o 1991, Hughesovka and the New Russia, enillydd gwobr gyntaf BAFTA Cymru am y Rhaglen Ddogfen Orau.Griffith, Sir Samuel Walker (1845 – 1920), judge in Australia ↗John Oliver Stephens, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned ym Merthyr Tudful 21 Mehefin 1845, mab Edward Griffith, gweinidog yr eglwys Annibynnol Saesneg yno (1842–45), a Mary, merch Peter Walker o Abertawe; hwyliodd y teulu i Awstralia yn 1854, a daeth Edward Griffith yn weinidog eglwys yr Annibynwyr yn Ipswich, ger Brisbane; wedi gyrfa ddisglair ym Mhrifysgol Sydney, derbyniwyd Samuel yn fargyfreithiwr Goruchaf Lys Queensland yn 1867; aeth i’r Senedd yn 1872, daeth yn brif weinidog yn 1883, ac eisteddodd yn y Cynulliad Deddfwriaethol am un mlynedd ar hugain; yn 1893 fe’i penodwyd yn brif ustus Queensland; sicrhaodd ei ddadlau cryf gyfeddiannu Gini Newydd ac arweiniodd at Ddeddf Amddiffyn Queensland 1884; yng nghynhadledd yr Ymerodraeth yn Llundain yn 1887 siaradodd dros undod yr ymerodraeth; yn 1891, yn gadeirydd confensiwn Sydney dros ffederasiwn trefedigaethau Awstralia, drafftiodd y cyfansoddiad, a chymerodd ran flaenllaw yn ei gwblhau nes iddo ddod yn gyfraith yn 1900; yn 1913 rhoddodd Prifysgol Cymru radd LL.D. er anrhydedd iddo; bu farw ar 9 Awst 1920 yn ei gartref yn Brisbane, a alwodd yn ‘Merthyr’; mae llyfrgell Gymraeg Cymmrodorion Brisbane yn gofeb iddo fel ei noddwr cyntaf.Keir Hardie ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 15 Awst 1856 yn Swydd Lanark; yn 1900, dros Lafur, fe’i hetholwyd yn ail aelod sedd ddwy-aelod Merthyr Tudful, a’i chadw hyd ei farw yn 1915; y flwyddyn honno galwodd ynghyd y cyfarfod a sefydlodd y Pwyllgor Cynrychiolaeth Llafur, a alwyd yn Blaid Lafur yn 1906, ac wedi etholiad 1906 ef oedd arweinydd cyntaf y blaid yn Nhŷ’r Cyffredin; dadorchuddiwyd penddelw goffa iddo yn Aberdâr yn 2006.
Bachgen o Ferthyr a weithiodd yn y gwaith haearn yn ddeg oed ac a ddaeth yn gyfansoddwr Cymreig enwocaf ei oes.
Joseph ParryCrogwyd ar ôl Gwrthryfel Merthyr am drosedd y credai llawer na wnaeth ei chyflawni.
Dic PenderynMab y gweinidog o Ferthyr Tudful a ddaeth yn Brif Weinidog Queensland, a ysgrifennodd ddrafft cyntaf Cyfansoddiad Awstralia ac a fu’n Brif Ustus cyntaf Awstralia.
Syr Samuel GriffithYr athro o Ferthyr Tudful y gwnaeth ei gerddi, ei straeon a’i nofelau, a’i lyfr The Dragon Has Two Tongues, ef yn dad i lenyddiaeth Saesneg Cymru.
Glyn JonesY bocsiwr o Ferthyr Tudful a gollodd flaenau tri bys mewn damwain mewn ffatri ac a ddaeth, er hynny, yn bencampwr y byd.
Howard WinstoneCynllunydd ffasiwn o Ferthyr, yn enwog am ei weuwaith disglair a’i ffrogiau carped coch, a olynodd Alexander McQueen yn brif gynllunydd Givenchy ym Mharis.
Julien MacdonaldSefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
Haearn ym MerthyrMae Anthony Bacon yn sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa ym Merthyr, sy’n tyfu’n un o’r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd.
CyfarthfaMae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.
Agor Camlas MorgannwgMae injan stêm Richard Trevithick yn tynnu haearn a theithwyr ar hyd tramffordd Penydarren ym Merthyr, y locomotif cyntaf i redeg ar gledrau.
Y locomotif rheilffordd cyntafMae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.
Gwrthryfel MerthyrMae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.
Rheilffordd Cwm TafGyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.
Dowlais, y mwyaf yn y bydMae Merthyr Tudful yn ethol Keir Hardie, un o’r ddau aelod seneddol Llafur cyntaf.
Keir Hardie dros FerthyrFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf