Elizabeth Andrews
Pencampwraig gwragedd y glowyr (wedi’i gofnodi)Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.
Elizabeth Andrews

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf
Rhondda Cynon Taf
Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch yn Hirwaun. Prynodd glowyr Glofa’r Tŵr, y pwll dwfn olaf yng Nghymru, y lofa eu hunain a’i gweithio o 1995 tan 2008.
Llun: Y gofeb ryfel, Hirwaun · Darren Wyn Rees, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Hirwaun: y waun hir
Hirwaun
Roedd gan Hirwaun, y waun hir, ym mhen uchaf cwm Cynon, un o weithfeydd haearn cynnar y cymoedd. Enillodd ei glowyr glod parhaol yn 1995, pan brynon nhw Lofa’r Tŵr â’u harian eu hunain a gorymdeithio’n ôl i’w gwaith.FfynonellauHirwaun ↗Wikipedia (Saesneg)Hirwaun, o hir a gwaun; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg; roedd gwaith haearn Hirwaun ar waith erbyn 1760, dan John Maybery a John Wilkins, cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi 9,035 tunnell o haearn gyda thua 900 o ddynion; agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858; daeth Evan Roberts i’r pentref yn niwygiad 1904–05; prynwyd Glofa’r Tŵr gan ei gweithwyr a’i hailagor yn 1995; 5,237 o bobl yn 2021.Tower Colliery ↗Wikipedia (Saesneg)Ger Hirwaun a’r Rhigos ym mhen uchaf Cwm Cynon; caeodd British Coal hi ar 22 Ebrill 1994 fel un aneconomaidd; dan arweiniad ysgrifennydd y gangen, Tyrone O’Sullivan, rhoddodd 239 o lowyr £8,000 yr un o’u harian diswyddo a phrynu’r lofa am £2 filiwn; ar 2 Ionawr 1995 gorymdeithiasant yn ôl i’r pwll, pob un yn cario balŵn, ac ailagorodd ar 3 Ionawr dan eu cwmni eu hunain, Goitre Tower Anthracite; fe’i galwyd y lofa ddofn hynaf i weithio’n ddi-dor yn y Deyrnas Unedig, ac efallai yn y byd; torrwyd y glo olaf ar 18 Ionawr 2008, a chaeodd ar 25 Ionawr 2008.
| Gwaith haearn | ar waith erbyn 1760FfynhonnellHirwaun ↗Wikipedia (Saesneg)Hirwaun, o hir a gwaun; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg; roedd gwaith haearn Hirwaun ar waith erbyn 1760, dan John Maybery a John Wilkins, cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi 9,035 tunnell o haearn gyda thua 900 o ddynion; agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858; daeth Evan Roberts i’r pentref yn niwygiad 1904–05; prynwyd Glofa’r Tŵr gan ei gweithwyr a’i hailagor yn 1995; 5,237 o bobl yn 2021. |
|---|---|
| Haearn a wnaed yn 1830 | 9,035 tunnellFfynhonnellHirwaun ↗Wikipedia (Saesneg)Hirwaun, o hir a gwaun; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg; roedd gwaith haearn Hirwaun ar waith erbyn 1760, dan John Maybery a John Wilkins, cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi 9,035 tunnell o haearn gyda thua 900 o ddynion; agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858; daeth Evan Roberts i’r pentref yn niwygiad 1904–05; prynwyd Glofa’r Tŵr gan ei gweithwyr a’i hailagor yn 1995; 5,237 o bobl yn 2021. |
| Glowyr yn ailagor y Tŵr | 3 Ionawr 1995FfynhonnellTower Colliery ↗Wikipedia (Saesneg)Ger Hirwaun a’r Rhigos ym mhen uchaf Cwm Cynon; caeodd British Coal hi ar 22 Ebrill 1994 fel un aneconomaidd; dan arweiniad ysgrifennydd y gangen, Tyrone O’Sullivan, rhoddodd 239 o lowyr £8,000 yr un o’u harian diswyddo a phrynu’r lofa am £2 filiwn; ar 2 Ionawr 1995 gorymdeithiasant yn ôl i’r pwll, pob un yn cario balŵn, ac ailagorodd ar 3 Ionawr dan eu cwmni eu hunain, Goitre Tower Anthracite; fe’i galwyd y lofa ddofn hynaf i weithio’n ddi-dor yn y Deyrnas Unedig, ac efallai yn y byd; torrwyd y glo olaf ar 18 Ionawr 2008, a chaeodd ar 25 Ionawr 2008. |
Mae’r enw’n uno hir a gwaun, ac yn 1887 cysylltodd Thomas Morgan ef â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg.FfynhonnellHirwaun ↗Wikipedia (Saesneg)Hirwaun, o hir a gwaun; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg; roedd gwaith haearn Hirwaun ar waith erbyn 1760, dan John Maybery a John Wilkins, cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi 9,035 tunnell o haearn gyda thua 900 o ddynion; agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858; daeth Evan Roberts i’r pentref yn niwygiad 1904–05; prynwyd Glofa’r Tŵr gan ei gweithwyr a’i hailagor yn 1995; 5,237 o bobl yn 2021.
Roedd y gwaith haearn ar waith erbyn 1760. Cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi tua 900 o ddynion 9,035 tunnell o haearn yma.FfynhonnellHirwaun ↗Wikipedia (Saesneg)Hirwaun, o hir a gwaun; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg; roedd gwaith haearn Hirwaun ar waith erbyn 1760, dan John Maybery a John Wilkins, cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi 9,035 tunnell o haearn gyda thua 900 o ddynion; agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858; daeth Evan Roberts i’r pentref yn niwygiad 1904–05; prynwyd Glofa’r Tŵr gan ei gweithwyr a’i hailagor yn 1995; 5,237 o bobl yn 2021.
Agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858, a daeth Evan Roberts i Hirwaun yn niwygiad 1904–05.FfynhonnellHirwaun ↗Wikipedia (Saesneg)Hirwaun, o hir a gwaun; cysylltodd Thomas Morgan yn 1887 yr enw â Gwrgan ab Ithel, brenin Morgannwg; roedd gwaith haearn Hirwaun ar waith erbyn 1760, dan John Maybery a John Wilkins, cymerodd Anthony Bacon brydles arno yn 1780, a phrynodd William Crawshay II ef yn 1818; yn 1830 gwnâi 9,035 tunnell o haearn gyda thua 900 o ddynion; agorodd eglwys Sant Lleurwg ym mis Gorffennaf 1858; daeth Evan Roberts i’r pentref yn niwygiad 1904–05; prynwyd Glofa’r Tŵr gan ei gweithwyr a’i hailagor yn 1995; 5,237 o bobl yn 2021.
Pan gaeodd British Coal Lofa’r Tŵr ym mis Ebrill 1994, rhoddodd 239 o lowyr £8,000 yr un o’u tâl diswyddo a’i phrynu am £2 filiwn. Ar 2 Ionawr 1995 gorymdeithion nhw’n ôl i’r pwll y tu ôl i’w baner, a buont yn ei gweithio fel eu heiddo eu hunain am dair blynedd ar ddeg arall, nes torri’r glo olaf ym mis Ionawr 2008.FfynhonnellTower Colliery ↗Wikipedia (Saesneg)Ger Hirwaun a’r Rhigos ym mhen uchaf Cwm Cynon; caeodd British Coal hi ar 22 Ebrill 1994 fel un aneconomaidd; dan arweiniad ysgrifennydd y gangen, Tyrone O’Sullivan, rhoddodd 239 o lowyr £8,000 yr un o’u harian diswyddo a phrynu’r lofa am £2 filiwn; ar 2 Ionawr 1995 gorymdeithiasant yn ôl i’r pwll, pob un yn cario balŵn, ac ailagorodd ar 3 Ionawr dan eu cwmni eu hunain, Goitre Tower Anthracite; fe’i galwyd y lofa ddofn hynaf i weithio’n ddi-dor yn y Deyrnas Unedig, ac efallai yn y byd; torrwyd y glo olaf ar 18 Ionawr 2008, a chaeodd ar 25 Ionawr 2008.
Trefnydd menywod cyntaf y Blaid Lafur yng Nghymru, a ymladdodd dros faddonau pen pwll, gofal mamolaeth ac ysgolion meithrin i gymoedd y glo.
Elizabeth AndrewsMae glowyr Glofa’r Tŵr yn Hirwaun yn cyfuno’u tâl diswyddo ac yn prynu’r pwll. Mae’n gweithio am 13 mlynedd arall dan eu perchnogaeth eu hunain.
Y glowyr yn prynu’r TŵrFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf