Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf

Aberdâr · Aberdare

Tref lo a ddaeth yn Athen Cymru am ei chapeli, ei chorau a’i gwasg Gymraeg. Yn 1900 helpodd i ethol Keir Hardie, un o’r ddau AS Llafur cyntaf.

Llun: Sgwâr Victoria, Aberdâr · G-13114, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Rhondda Cynon TafYn Gymraeg: Aberdâr51.714° N, 3.449° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Aberdâr: aber afon Dâr

Aberdâr

  • Aber ceg afon, cymer
  • dâr afon Dâr

Aberdare

  • Aber ceg afon, cymer
  • dare afon Dârffurf ar Dâr

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Aberdâr, lle mae’r Dâr yn cwrdd â’r Cynon, ar haearn a glo ager yn dref o gorau, capeli a phapurau newydd Cymraeg. Cyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol gyntaf yn y gyfres fodern yma yn 1861.

Eisteddfod Genedlaethol1861, 1885 a 1956
Côr CaradogPalas Grisial, 1872 a 1873
Ethol Keir Hardie1900

Derw a haearn

Hen air Cymraeg am dderw yw dâr. Dywedir bod eglwys Sant Ioan o 1189 o leiaf. Cododd gweithfeydd haearn yn Llwydcoed yn 1799 ac Abernant yn 1800, ac o 1836 cloddiwyd glo ager y cwm, y glo a ddewisodd y Morlys i’r Llynges Frenhinol yn 1851.

Tref Gymraeg

Roedd gan y plwyf lai na 1,500 o bobl yn 1801 a’r ardal fwy na 37,000 drigain mlynedd yn ddiweddarach. Argraffwyd papurau Cymraeg yma, Y Gwladgarwr o 1856 a Tharian y Gweithiwr o 1875, ac yn Eisteddfod 1885 sefydlodd Dan Isaac Davies y gymdeithas a enillodd i’r Gymraeg ei lle yn yr ysgolion.

Caradog

Arweiniodd Griffith Rhys Jones, Caradog, gof o Drecynon, y Côr Mawr o ryw 460 o leisiau i’r wobr gyntaf yn y Palas Grisial yn Llundain yn 1872 ac eto yn 1873. Saif ei gerflun gan Goscombe John ar Sgwâr Fictoria ers 1920.

Keir Hardie

Yn 1900 etholodd sedd Merthyr ac Aberdâr Keir Hardie, yr aelod Llafur annibynnol cyntaf dros etholaeth yng Nghymru, a dadorchuddiwyd penddelw ohono yn Aberdâr yn 2006.

Ei phobl

Ganed y bardd Alun Lewis yng Nghwmaman, a ganed Teddy Morgan, a sgoriodd y cais buddugol yn erbyn Seland Newydd yn 1905, yn y dref.

Ar fap y trefi →

Pobl Aberdâr

1834–1897

Caradog

Arweinydd y Côr Mawr (wedi’i gofnodi)

Y gof o Drecynon a arweiniodd Gôr Mawr De Cymru i fuddugoliaeth yn y Palas Grisial yn 1872 a 1873, ac a wnaeth y Cymry’n wlad y gân yng ngolwg y byd.

Caradog
born 1973

Ioan Gruffudd

O Pobol y Cwm i Hollywood (wedi’i gofnodi)

Actor Cymraeg o Aberdâr a aeth o Pobol y Cwm i Hornblower, Titanic a Fantastic Four.

Ioan Gruffudd

Ar y llinell amser

  1. Yr Eisteddfod Genedlaethol

    Cynhelir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’n symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn hyd heddiw.

    Yr Eisteddfod Genedlaethol
  2. Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

    Yn Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr mae Dan Isaac Davies a’i gyfeillion yn sefydlu cymdeithas i ddod â’r Gymraeg i’r ysgolion. O fewn blwyddyn gall y Gymraeg ennill grant i ysgol.

    Cymdeithas i’r Gymraeg yn yr ysgolion

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf