
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Merthyr Tudful
Merthyr Tudful
Aberfan
Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo ar ysgol y pentref; bu farw 144, 116 ohonynt yn blant.
Llun: Mynwent Aberfan, lle cofir y plant · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Mae Aberfan ar lethr gorllewinol cwm Taf, bedair milltir islaw Merthyr. Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo i lawr ar ysgol Pantglas a’r tai wrth ei hymyl, a chollwyd 116 o blant a 28 o oedolion. Cofir am y pentref am ei ddewrder a’i frwydr hir am gyfiawnder.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
| Suddo Glofa Merthyr Vale | 1869FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent. |
|---|---|
| Y trychineb | 21 Hydref 1966FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent. |
| Agor yr Ardd Goffa | 1973FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent. |
Pentref glofaol
Pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan. Erbyn 1966 roedd tua 5,000 o bobl yn byw yma, y rhan fwyaf mewn teuluoedd a weithiai yn y glo.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
Yr achub
Roedd glowyr o’r lofa yno o fewn ugain munud, a rhedodd pobl y pentref i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel â’u dwylo. Cysgododd clerc cinio’r ysgol, Nansi Williams, bump o blant â’i chorff ei hun, a bu’r pump fyw. Anfonodd bron i 88,000 o bobl roddion i’r gronfa goffa.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
Y tomennydd
Ymladdodd pobl Aberfan am flynyddoedd i gael symud y tomennydd a oedd ar ôl uwchben eu cartrefi, ac yn y diwedd fe enillon nhw.FfynhonnellAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.
Cofio
Saif yr Ardd Goffa lle safai Ysgol Iau Pantglas, gyda muriau cerrig isel yn dangos y dosbarthiadau, ac fe’i hagorwyd yn 1973. Ym mynwent y llethr mae dwy res hir o fwâu gwyn yn nodi’r beddau, ac mae’r pentref yn gofalu amdanynt o hyd. Ar gyfer yr hanner canfed flwyddyn ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children.FfynonellauAberfan disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Saif Aberfan ar lethr gorllewinol Cwm Taf, tua phedair milltir i’r de o Ferthyr Tudful; pan suddwyd Glofa Merthyr Vale yn 1869, dau fwthyn a thafarn oedd Aberfan, ac erbyn 1966 roedd wedi tyfu i tua 5,000 o bobl, y rhan fwyaf yn y diwydiant glo; ar 21 Hydref 1966 lladdodd cwymp tomen lo 116 o blant a 28 o oedolion; cyrhaeddodd y glowyr cyntaf o lofa Aberfan o fewn 20 munud a gweithio mewn grwpiau trefnus, a rhuthrodd pobl leol i’r ysgol a chloddio drwy’r rwbel; defnyddiodd clerc cinio’r ysgol Nansi Williams ei chorff i gysgodi pump o blant, a goroesodd pob un; cafodd Cronfa Goffa Trychineb Aberfan, a sefydlwyd ar y diwrnod, bron i 88,000 o gyfraniadau; symudwyd gweddill y tomenni dim ond wedi brwydr hir gan bobl Aberfan, a adawodd domen o slyri ar ddesg Ysgrifennydd Gwladol Cymru; agorwyd yr Ardd Goffa, ar safle Ysgol Iau Pantglas, â waliau cerrig yn dangos lle safai’r dosbarthiadau, gan y Frenhines ym mis Mawrth 1973; Elusen Goffa Aberfan sy’n gofalu am y fynwent; ar gyfer yr hanner canmlwyddiant yn 2016 ysgrifennodd Karl Jenkins Cantata Memoria: For the Children, a chynhaliwyd digwyddiadau coffa yn yr ardd ac yn y fynwent.Aberfan: Cemetery, Garden of Remembrance and Former Tip and Slide Area ↗Cadw, Cofrestr Parciau a Gerddi o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru, gradd II* (Saesneg)Mae waliau isel o gerrig afon yn dilyn cynllun yr ysgol yn yr ardd; yn y fynwent mae dwy res hir o fwâu gwyn ynghlwm yn nodi beddau 106 o’r 144.
Ar y llinell amser
Trychineb Aberfan
Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.
Trychineb AberfanAdroddiad Tribiwnlys Aberfan
Mae’r Tribiwnlys dan yr Arglwydd Ustus Edmund Davies yn canfod mai ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol y mae’r bai am y trychineb, ac y gellid a dylid bod wedi atal trychineb Aberfan.
Adroddiad Tribiwnlys AberfanArian Aberfan yn dychwelyd
Mae Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn ad-dalu’r £150,000 a gymerwyd o Gronfa Trychineb Aberfan yn 1968 i glirio’r tomenni. Yn 2007 mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ychwanegu £2 filiwn at gofebion ac ysgolion y pentref.
Arian Aberfan yn dychwelyd
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







