Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf

Abercynon

Rhedodd injan stêm Richard Trevithick, y gyntaf yn y byd i dynnu trên ar gledrau, o Benydarren i’r gamlas yma ym mis Chwefror 1804.

Llun: Gwesty’r Thorn, Abercynon · Darren Wyn Rees at Aberdare Blog, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ystyr yr enw

Abercynon: aber afon Cynon

Abercynon

  • Aber ceg afon, cymer
  • cynon afon Cynon

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Abercynon, lle mae’r Cynon yn cwrdd â’r Taf, oedd pen y daith i’r siwrnai reilffordd ager gyntaf yn y byd. Ar 21 Chwefror 1804 tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn a saith deg o ddynion yma o Benydarren ym Merthyr.

Taith Trevithick21 Chwefror 1804
Rheilffordd Dyffryn Taf1840
Glofa Abercynon1889

Navigation

Tyfodd y pentref o gwmpas y basn lle cwrddai’r dramffordd o Ferthyr â Chamlas Morgannwg, ac am gyfnod Navigation yn unig oedd ei enw.

Yr injan gyntaf

Betiodd Samuel Homfray o Benydarren 500 gini â Richard Crawshay y gallai injan Trevithick dynnu llwyth i lawr y dramffordd. Ar 21 Chwefror 1804 daeth â deg tunnell o haearn, pum wagen a saith deg o ddynion y naw milltir a thri chwarter i Abercynon mewn tua phedair awr, y siwrnai gyntaf gan injan reilffordd yn unman.

Rheilffordd a glo

Agorodd Rheilffordd Dyffryn Taf, a gynlluniwyd gan Brunel, o Gaerdydd i Navigation House yn Abercynon ar 9 Hydref 1840. Suddodd cwmni Dowlais Lofa Abercynon yn 1889 i fwydo’i waith dur yng Nghaerdydd.

Y gysegrfa

Yn 1925 cododd glowyr di-waith y gysegrfa a’r groto ar lan y Taf, a Neuadd y Gweithwyr oedd y fwyaf yn y maes glo unwaith. Roedd y llenor George Ewart Evans, a gofnododd hen ffyrdd bywyd cefn gwlad, o Abercynon.

Diwydiant a gwaith

Ar fap y trefi →

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf