

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf
Rhondda Cynon Taf
Trehafod
Porth y Rhondda. Daeth ei glofa Lewis Merthyr, a weithiwyd tan 1983, yn Barc Treftadaeth y Rhondda, lle’r âi cyn-lowyr ag ymwelwyr dan ddaear.
Llun: Heol Trehafod, Trehafod · Roger Cornfoot, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Mae Trehafod, ym mhorth y Rhondda, yn gartref i Barc Treftadaeth y Rhondda, ar safle glofa Lewis Merthyr.FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli.
| Y pyllau cyntaf | 1850FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli. |
|---|---|
| Diwedd y cynhyrchu | 14 Mawrth 1983FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli. |
| Y fframiau weindio | Gradd II*FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli. |
Pwll yr Hafod
Agorodd dau bwll yma yn 1850, yr Hafod gan y brodyr David a John Thomas a Choed Cae gan Edward Mills, ac yng nghanol yr 1870au ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau.FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli.
Bertie a Threfor
Suddodd Lewis siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, gan eu henwi ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn.FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli.
Dan ddaear gyda’r glowyr
Daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983, ac mae cyn-weithwyr y lofa’n mynd ag ymwelwyr y Parc Treftadaeth i lawr. Mae’r ddwy ffrâm weindio a’u hadeiladau yn rhestredig Gradd II*.FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli.
Cofio
Dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr, chwe throedfedd o uchder, wrth y fynedfa gan yr actor Glyn Houston ym mis Mai 2000, a dilynodd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026. Credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r band hynaf yn y Rhondda sy’n dal i chwarae.FfynhonnellRhondda Heritage Park ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Nhrehafod, ar safle Glofa Lewis Merthyr; yn 1850 agorodd y brodyr David a John Thomas bwll yr Hafod ac Edward Mills y Coed Cae; yng nghanol yr 1870au prynodd ac ailagorodd William Thomas Lewis, yr Arglwydd Merthyr wedyn, y ddau; suddodd siafft Bertie tua 1880 a siafft Trefor yn 1890, a enwyd ar ôl ei feibion, ac roedd gan y cwmni tua 5,000 o weithwyr yn codi bron i filiwn tunnell o lo y flwyddyn; daeth y cynhyrchu i ben ar 14 Mawrth 1983; teithiau tywys dan arweiniad cyn-weithwyr y lofa; un o Bwyntiau Angor Llwybr Treftadaeth Ddiwydiannol Ewrop; dadorchuddiwyd cofeb lamp glöwr chwe throedfedd wrth y fynedfa gan Glyn Houston ym mis Mai 2000; dadorchuddiwyd cerflun o Elizabeth Andrews yn 2026; mae’r ddwy ffrâm weindio a’r adeiladau yn Radd II*; credir mai Band Lewis-Merthyr, a sefydlwyd yn 1855 neu cyn hynny, yw’r ensemble offerynnol hynaf yn y Rhondda sy’n dal i fodoli.
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





