Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf

Tonypandy

Gwnaeth streic a therfysgoedd y Cambrian Combine yn 1910 ei henw’n hysbys drwy Brydain.

Llun: Y sgwâr, Tonypandy · kenneth rees, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ystyr yr enw

Tonypandy: ton y pandy

Tonypandy

  • Ton ton, tir glas
  • y y fannod
  • pandy pandy

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Cymerodd Tonypandy, yn y Rhondda Fawr, ei henw o bandy a thyfodd yn fan siopa a chwrdd prysur i’r pentrefi glofaol o’i chwmpas. Yn 1910 safodd ei glowyr gyda’i gilydd yn un o anghydfodau mawr hanes Cymru.

Pandy1838
Neuadd y dref1892
Streic y Cambrian Combine1910–1911

Y pandy

Ton y pandy yw gwaun y felin bannu, lle curid a glanhau brethyn gwlân. Codwyd pandy yma yn 1838 a chymerodd y dref ei henw ohono. Ar Fynydd y Gelli uwchben mae Hen Dre’r Gelli, anheddiad o Oes yr Haearn, a charneddau o Oes yr Efydd.

Streic y Cambrian

Yn 1910 dywedodd dynion Pwll Ely ym Mhen-y-graig fod eu gwythïen newydd yn galetach ac yn fwy peryglus i’w gweithio, a chawsant eu cloi allan. Ar 1 Tachwedd daeth tua 12,000 o lowyr y Cambrian Combine allan i’w cefnogi, a pharhaodd y streic hyd fis Awst 1911. Safodd menywod a phlant gyda hwy yn eu miloedd.

Rygbi’r gynghrair

Chwaraewyd y gêm ryngwladol rygbi’r gynghrair gyntaf rhwng Cymru a Lloegr ar Faes Athletau Canol y Rhondda ar 20 Ebrill 1908.

Ei phobl

Ganed y llenor Rhys Davies ym Mlaenclydach gerllaw, bu Willie Llewellyn yn gapten Cymru ar y maes rygbi, ac aeth Tommy Farr, y Tonypandy Terror, y pymtheg rownd llawn gyda Joe Louis am deitl pwysau trwm y byd yn 1937.

Tonypandy

Ar fap y trefi →

Ar y llinell amser

  1. Terfysgoedd Tonypandy

    Mae glowyr ar streic yn gwrthdaro â’r heddlu yn y Rhondda, ac anfonir milwyr i’r cymoedd.

    Terfysgoedd Tonypandy

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf