Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf

Rhondda Cynon Taf

Y Porth · Porth

Lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd, porth y ddau gwm a’u tref farchnad.

Llun: Pont Rheola, y Porth · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Rhondda Cynon TafYn Gymraeg: Y Porth51.613° N, 3.406° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Y Porth: y porth, lle mae dau gwm Rhondda’n cwrdd

Y Porth

  • Y y fannod
  • Porth porthladd, mynedfa

Porth

  • Porth porthladd, mynedfa

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Y Porth yw porth y Rhondda, y dref lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd. Roedd ei phyllau ymhlith y cyntaf yn y cwm, a ganed Guto Nyth Brân ar fferm gerllaw.

Capel y Cymer1743
Lefel lo gyntaf1844
Gorsaf gyntaf1861

Y porth

Ystyr porth yw mynedfa, ac mae’r dref yn sefyll lle mae dwy afon y Rhondda’n cwrdd. Codwyd Capel y Cymer ychydig i’r de yn 1743, ymhell cyn i’r glo ddod.

Y pyllau cyntaf

Agorodd y lefel lo gyntaf yn Nyth-brân yn 1844, suddodd David James Lofa’r Porth yn 1845, ac agorodd Glofa Tynewydd yn 1852 lle mae’r afonydd yn uno. Cyrhaeddodd Rheilffordd Dyffryn Taf y Cymer yn 1850.

Achub Tynewydd

Ym mis Ebrill 1877 daliodd llifddwr ddynion dan ddaear yn Nhynewydd. Bu achubwyr yn gweithio ddydd a nos, ac ar 20 Ebrill, naw diwrnod wedi’r llif, daethpwyd â’r pump olaf allan yn fyw.

Guto Nyth Brân

Nyth Brân oedd y fferm ger y Porth lle magwyd Griffith Morgan, y rhedwr Guto Nyth Brân.

Ei phobl

Ganed y nofelydd Gwyn Thomas yn y Cymer, ac roedd yr Eifftolegydd a’r bardd J. Gwyn Griffiths a’r capten rygbi Cliff Jones o’r Porth.

Ar fap y trefi →

Pobl Y Porth

1913–1981

Gwyn Thomas

Ffraethineb y Rhondda (wedi’i gofnodi)

Y nofelydd, y dramodydd a’r darlledwr o’r Porth a adroddodd ei lyfrau disglair a doniol hanes y Rhondda yn y blynyddoedd llwm.

Gwyn Thomas

Brwydrau gerllaw

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf