

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Rhondda Cynon Taf
Rhondda Cynon Taf
Treherbert
Trawyd glo ager cyntaf y Rhondda ym mhwll Bute Merthyr yma yn 1855.
Llun: Stryd Bute, Treherbert · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Treherbert: tref Herbert, ar ôl teulu Ardalydd Bute
Treherbert
- Tre tref
- herbert Herbert, cyfenw teulu Ardalydd Bute
Ym mhen uchaf y Rhondda Fawr y cafwyd glo ager y Rhondda gyntaf, yn Nhreherbert. Gadawodd y wagenni cyntaf ohono am Gaerdydd ym mis Rhagfyr 1855, a gyrrodd y glo a ddilynodd longau ager y byd.FfynonellauTreherbert ↗Wikipedia (Saesneg)Treherbert, tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro a hynafiaid Ardalydd Bute, gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855; ym mis Awst 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda; tarwyd y wythïen gyntaf ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 gadawodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd; roedd 218 o bobl yn byw yn y pentrefan yn 1841 a 1,203 yn 1861; agorwyd ffordd fynydd y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, a godwyd gan lowyr di-waith; sefydlwyd Clwb Rygbi Treherbert gan lowyr yn 1879.South Wales Coalfield ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd y Rhondda’n arbennig o enwog am lo stêm a yrrai longau ager y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed; cludai rheilffyrdd y glo i lawr y cymoedd i’r dociau yn Abertawe, Caerdydd, Casnewydd, Llanelli a’r Barri; peidiodd y pwll dwfn olaf ar y maes glo, Glofa’r Tower, â chloddio ym mis Ionawr 2008.
| Glo ager cyntaf i Gaerdydd | 21 Rhagfyr 1855FfynhonnellTreherbert ↗Wikipedia (Saesneg)Treherbert, tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro a hynafiaid Ardalydd Bute, gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855; ym mis Awst 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda; tarwyd y wythïen gyntaf ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 gadawodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd; roedd 218 o bobl yn byw yn y pentrefan yn 1841 a 1,203 yn 1861; agorwyd ffordd fynydd y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, a godwyd gan lowyr di-waith; sefydlwyd Clwb Rygbi Treherbert gan lowyr yn 1879. |
|---|---|
| Twnnel y Rhondda | 1890, 3,443 llathFfynhonnellRhondda Tunnel ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 2 Gorffennaf 1890 gan Reilffordd y Rhondda a Bae Abertawe, 3,443 llath (3,148 m) o hyd, o Flaencwm yn y Rhondda i Flaengwynfi yng nghwm Afan; caewyd yn 1968 ac am byth yn 1970; mae Cymdeithas Twnnel y Rhondda, a ffurfiwyd yn 2014, yn gweithio i’w ailagor yn llwybr beicio, a fyddai’r twnnel beicio hiraf yn Ewrop, ac ym mis Ionawr 2026 cymeradwyodd y cyngor ei chynllun i glirio porth Blaencwm. |
| Clwb rygbi | 1879FfynhonnellTreherbert ↗Wikipedia (Saesneg)Treherbert, tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro a hynafiaid Ardalydd Bute, gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855; ym mis Awst 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda; tarwyd y wythïen gyntaf ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 gadawodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd; roedd 218 o bobl yn byw yn y pentrefan yn 1841 a 1,203 yn 1861; agorwyd ffordd fynydd y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, a godwyd gan lowyr di-waith; sefydlwyd Clwb Rygbi Treherbert gan lowyr yn 1879. |
Tref yr Herbertiaid
Ystyr yr enw yw tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro yr oedd Ardalydd Bute yn ddisgynnydd iddynt, ac mae’n ymddangos gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855.FfynhonnellTreherbert ↗Wikipedia (Saesneg)Treherbert, tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro a hynafiaid Ardalydd Bute, gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855; ym mis Awst 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda; tarwyd y wythïen gyntaf ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 gadawodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd; roedd 218 o bobl yn byw yn y pentrefan yn 1841 a 1,203 yn 1861; agorwyd ffordd fynydd y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, a godwyd gan lowyr di-waith; sefydlwyd Clwb Rygbi Treherbert gan lowyr yn 1879.
Bute Merthyr
Yn 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda. Tarwyd y wythïen ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 cychwynnodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd. Roedd y pentrefan o 218 o bobl yn 1841 wedi tyfu i fwy na 1,200 erbyn 1861.FfynhonnellTreherbert ↗Wikipedia (Saesneg)Treherbert, tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro a hynafiaid Ardalydd Bute, gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855; ym mis Awst 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda; tarwyd y wythïen gyntaf ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 gadawodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd; roedd 218 o bobl yn byw yn y pentrefan yn 1841 a 1,203 yn 1861; agorwyd ffordd fynydd y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, a godwyd gan lowyr di-waith; sefydlwyd Clwb Rygbi Treherbert gan lowyr yn 1879.
Twnnel y Rhondda
Ar 2 Gorffennaf 1890 agorodd Rheilffordd y Rhondda a Bae Abertawe dwnnel 3,443 llath o hyd drwy’r mynydd o Flaencwm i Flaengwynfi. Caeodd yn 1968, ac mae cymdeithas a ffurfiwyd yn 2014 yn gweithio i’w ailagor yn dwnnel beicio a fyddai’r hiraf yn Ewrop.FfynhonnellRhondda Tunnel ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 2 Gorffennaf 1890 gan Reilffordd y Rhondda a Bae Abertawe, 3,443 llath (3,148 m) o hyd, o Flaencwm yn y Rhondda i Flaengwynfi yng nghwm Afan; caewyd yn 1968 ac am byth yn 1970; mae Cymdeithas Twnnel y Rhondda, a ffurfiwyd yn 2014, yn gweithio i’w ailagor yn llwybr beicio, a fyddai’r twnnel beicio hiraf yn Ewrop, ac ym mis Ionawr 2026 cymeradwyodd y cyngor ei chynllun i glirio porth Blaencwm.
Ffordd y mynydd
Agorwyd y ffordd dros y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, wedi’i chodi gan lowyr di-waith, a sefydlodd glowyr glwb rygbi’r dref yn 1879.FfynhonnellTreherbert ↗Wikipedia (Saesneg)Treherbert, tref yr Herbertiaid, ieirll Penfro a hynafiaid Ardalydd Bute, gyntaf yng nghofrestri’r plwyf ym mis Ionawr 1855; ym mis Awst 1845 prynodd ymddiriedolwyr Bute fferm Cwmsaerbren am £11,000 i suddo’r pwll glo ager cyntaf yn y Rhondda; tarwyd y wythïen gyntaf ar 125 llath ym mis Ebrill 1853, ac ar 21 Rhagfyr 1855 gadawodd y 38 wagen gyntaf o lo ager am Ddociau Caerdydd; roedd 218 o bobl yn byw yn y pentrefan yn 1841 a 1,203 yn 1861; agorwyd ffordd fynydd y Rhigos ym mis Tachwedd 1929, a godwyd gan lowyr di-waith; sefydlwyd Clwb Rygbi Treherbert gan lowyr yn 1879.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Cestyll gerllaw
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


