Arglwyddes Charlotte Guest
Cyfieithydd y Mabinogion (wedi’i gofnodi)Dysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.
Arglwyddes Charlotte Guest
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Merthyr Tudful
Merthyr Tudful
Gwaith haearn Dowlais, a ddechreuwyd yn 1759, oedd y mwyaf yn y byd erbyn yr 1840au. Cyfieithodd yr Arglwyddes Charlotte Guest y Mabinogion yma.
Llun: Llyfrgell Goffa Guest, Dowlais · Varitek, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Dowlais: du + glais, nant ddu
Dowlais
Ar y bryn uwchben Merthyr, Dowlais oedd cartref gwaith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Helpodd y Fonesig Charlotte Guest i redeg y gwaith ac, o’i chartref yma, rhoddodd y Mabinogion yn Saesneg i’r byd.FfynonellauMerthyr Tydfil historic landscape: Dowlais ↗Nodweddu tirwedd hanesyddol i Cadw (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, Heneb bellach) (Saesneg)Daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yno y gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821.Guest (Schreiber), Lady Charlotte Elizabeth Bertie (1812 – 1895), translator, businesswoman and collector ↗Angela V. John and Thomas Herbert Parry-Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Uffington House, swydd Lincoln, ar 19 Mai 1812, merch Albemarle Bertie, nawfed Iarll Lindsey; fe’i haddysgwyd gartref, daeth ei dawn at ieithoedd i’r golwg yn gynnar, a dysgodd Arabeg, Hebraeg a Pherseg ar ei phen ei hun; dechreuodd ddyddiadur yn naw oed a’i gadw nes ei bod yn naw a thrigain, darn amhrisiadwy o hanes cymdeithasol sydd bellach yn y Llyfrgell Genedlaethol; yn 1833 priododd y meistr haearn ac AS Merthyr Tudful, Josiah John Guest, yr oedd ei Gwmni Haearn Dowlais yn prysur ddod yn waith haearn mwyaf y byd, gyda thua 7,000 o weithwyr; cymerodd ddiddordeb gweithgar yn y busnes ac yn lles y gweithwyr a’u teuluoedd, siaradai â pheirianwyr a gwyddonwyr megis Charles Babbage, a chyfieithodd bamffled Ffrangeg ar y chwythiad poeth; o fewn dyddiau i gyrraedd Dowlais dechreuodd ddysgu Cymraeg Canol, dan hyfforddiant y Rheithor, Evan Jenkins; gan weithio gyda Charnhuanawc a Thegid, trawsgrifiodd a chyfieithodd un chwedl ar ddeg o’r Oesoedd Canol o Lyfr Coch Hergest, pedair cainc y Mabinogi, tair rhamant Arthuraidd (hi oedd y gyntaf i adnabod eu cymheiriaid Ewropeaidd) a phedair chwedl annibynnol, a hefyd Hanes Taliesin o’r unfed ganrif ar bymtheg; ymddangosodd y gyntaf, Iarlles y Ffynnon, yn 1838, ac unarddeg mlynedd yn ddiweddarach daeth y chwedlau ynghyd fel The Mabinogion mewn argraffiad tair cyfrol moethus a darluniadol; dywed Sioned Davies fod y chwedlau, ers ei champ, wedi “cymryd bywyd eu hunain, ac ennill eu lle ar lwyfan Ewrop a’r byd”; cafodd ddeg o blant; cynlluniodd Syr Charles Barry Ysgolion Canolog Dowlais (a gostiodd £20,000), rhan o gynllun addysg nodedig a blaengar i weithlu Dowlais o’u babandod i’w hoes oedolion; ar farwolaeth Syr John yn 1852 rhedodd y gwaith fel yr unig ymddiriedolwr gweithredol; yn 1855 priododd Charles Schreiber; mae eu tsieni Seisnig ymhlith y gorau yn y byd, a galwyd hi’n “gasglwraig fwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg”; aeth ei tsieni i Amgueddfa Victoria ac Albert, a’i gwyntyllau, ei chardiau chwarae a’i gemau i’r Amgueddfa Brydeinig; yn 1891 hi oedd y fenyw gyntaf i gael rhyddid Cwmni’r Gwneuthurwyr Gwyntyllau; bu farw yn Canford Manor, Dorset, ar 15 Ionawr 1895.
| Sefydlu’r gwaith haearn | 19 Medi 1759FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936. |
|---|---|
| Gweithwyr yn 1845 | 7,300FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936. |
| Dur o | 1865FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936. |
Sefydlodd naw partner Waith Haearn Dowlais ar 19 Medi 1759 gyda £4,000. Daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd 1899. Erbyn 1845 roedd ganddo 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr, a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn.FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.
Gwnaeth Dowlais y cledrau i Reilffordd Stockton a Darlington yn 1821, ac yn ddiweddarach i reilffyrdd o Berlin i Leipzig ac i St Petersburg. Melin y Gafr o 1857 oedd melin rolio fwyaf pwerus y byd, a Dowlais oedd y cyntaf i wneud dur drwy broses Bessemer, o 1865.FfynonellauMerthyr Tydfil historic landscape: Dowlais ↗Nodweddu tirwedd hanesyddol i Cadw (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, Heneb bellach) (Saesneg)Daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yno y gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821.Dowlais Ironworks ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Roedd archebion tramor 1835–36 yn cynnwys cledrau i Reilffordd Berlin a Leipzig a lein St Petersburg; Dowlais oedd y cyntaf i gymryd trwydded proses Bessemer a gwnâi ddur o 1865.Dowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner, yn eu plith Thomas Lewis ac Isaac Wilkinson, gyda £4,000, i godi ffwrneisi i fwyndoddi haearn ym Merthyr Tudful; daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd nes i Syr Ivor Guest ei werthu yn 1899; ar ei anterth yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn; Melin y Gafr, 1857, oedd y felin rolio rymusaf yn y byd; dyma’r cyntaf i drwyddedu proses Bessemer, gan wneud dur o 1865; peidiodd y prif waith yn 1936.
Priododd Charlotte y meistr haearn Josiah John Guest yn 1833 a chymryd rhan weithgar yn y gwaith ac yn lles ei bobl. O fewn dyddiau i ddod i Ddowlais dechreuodd ddysgu Cymraeg, a daeth ei Mabinogion, yr hen straeon Cymraeg yn Saesneg, allan mewn saith cyfrol rhwng 1838 a 1845.FfynonellauGuest (Schreiber), Lady Charlotte Elizabeth Bertie (1812 – 1895), translator, businesswoman and collector ↗Angela V. John and Thomas Herbert Parry-Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Uffington House, swydd Lincoln, ar 19 Mai 1812, merch Albemarle Bertie, nawfed Iarll Lindsey; fe’i haddysgwyd gartref, daeth ei dawn at ieithoedd i’r golwg yn gynnar, a dysgodd Arabeg, Hebraeg a Pherseg ar ei phen ei hun; dechreuodd ddyddiadur yn naw oed a’i gadw nes ei bod yn naw a thrigain, darn amhrisiadwy o hanes cymdeithasol sydd bellach yn y Llyfrgell Genedlaethol; yn 1833 priododd y meistr haearn ac AS Merthyr Tudful, Josiah John Guest, yr oedd ei Gwmni Haearn Dowlais yn prysur ddod yn waith haearn mwyaf y byd, gyda thua 7,000 o weithwyr; cymerodd ddiddordeb gweithgar yn y busnes ac yn lles y gweithwyr a’u teuluoedd, siaradai â pheirianwyr a gwyddonwyr megis Charles Babbage, a chyfieithodd bamffled Ffrangeg ar y chwythiad poeth; o fewn dyddiau i gyrraedd Dowlais dechreuodd ddysgu Cymraeg Canol, dan hyfforddiant y Rheithor, Evan Jenkins; gan weithio gyda Charnhuanawc a Thegid, trawsgrifiodd a chyfieithodd un chwedl ar ddeg o’r Oesoedd Canol o Lyfr Coch Hergest, pedair cainc y Mabinogi, tair rhamant Arthuraidd (hi oedd y gyntaf i adnabod eu cymheiriaid Ewropeaidd) a phedair chwedl annibynnol, a hefyd Hanes Taliesin o’r unfed ganrif ar bymtheg; ymddangosodd y gyntaf, Iarlles y Ffynnon, yn 1838, ac unarddeg mlynedd yn ddiweddarach daeth y chwedlau ynghyd fel The Mabinogion mewn argraffiad tair cyfrol moethus a darluniadol; dywed Sioned Davies fod y chwedlau, ers ei champ, wedi “cymryd bywyd eu hunain, ac ennill eu lle ar lwyfan Ewrop a’r byd”; cafodd ddeg o blant; cynlluniodd Syr Charles Barry Ysgolion Canolog Dowlais (a gostiodd £20,000), rhan o gynllun addysg nodedig a blaengar i weithlu Dowlais o’u babandod i’w hoes oedolion; ar farwolaeth Syr John yn 1852 rhedodd y gwaith fel yr unig ymddiriedolwr gweithredol; yn 1855 priododd Charles Schreiber; mae eu tsieni Seisnig ymhlith y gorau yn y byd, a galwyd hi’n “gasglwraig fwyaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg”; aeth ei tsieni i Amgueddfa Victoria ac Albert, a’i gwyntyllau, ei chardiau chwarae a’i gemau i’r Amgueddfa Brydeinig; yn 1891 hi oedd y fenyw gyntaf i gael rhyddid Cwmni’r Gwneuthurwyr Gwyntyllau; bu farw yn Canford Manor, Dorset, ar 15 Ionawr 1895.Lady Charlotte Guest ↗Wikipedia (Saesneg)Yr Arglwyddes Charlotte Elizabeth Guest (ganwyd Bertie; 19 Mai 1812 – 15 Ionawr 1895), yn ddiweddarach yr Arglwyddes Charlotte Schreiber, sy’n fwyaf adnabyddus fel y gyntaf i gyhoeddi’r Mabinogion mewn print modern, rhyddiaith gynharaf Prydain; sefydlodd hwy yn destun ffynhonnell i lenyddiaeth Ewrop; ffigwr blaenllaw yn nadeni ehangach Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, diwydiannwr rhyngwladol, addysgwr rhyddfrydol arloesol a dyngarwraig; dysgodd Arabeg, Hebraeg a Pherseg ar ei phen ei hun ac astudiodd Ladin, Groeg, Ffrangeg ac Eidaleg; daeth i Gymru eisoes yn hyddysg mewn saith iaith a dysgodd Gymraeg, gyda chefnogaeth Thomas Price a Thegid o Gymreigyddion y Fenni; benthycodd Tegid gopi o Lyfr Coch Hergest iddi; croesawyd yn dda y chwedl gyntaf a gyfieithodd, Iarlles y Ffynnon, yn 1838; daeth ei Mabinogion allan mewn saith cyfrol, 1838–1845, o Wasg y Tonn yn Llanymddyfri a Longmans yn Llundain, ac mewn tair cyfrol yn 1849, yn ddwyieithog, gyda’r testun Cymraeg a’i chyfieithiad Saesneg, 145 tudalen o nodiadau, darluniau a chloriau lledr ag addurn aur; ei Geraint and Enid oedd sail cerddi Tennyson am Geraint yn yr Idylls of the King; daeth argraffiad Saesneg 1877 yn safonol; ymwelai ag ysgolion Dowlais, rhoddai wobrau a chyflenwi deunyddiau, a chefnogai ysgolion yn Abertawe a Llandaf hefyd; disgrifir ysgol Dowlais fel “yn ôl pob tebyg y bwysicaf a’r fwyaf blaengar nid yn unig yn hanes diwydiannol De Cymru, ond yn holl Brydain yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg”; daeth llyfrgell a godwyd yn Dowlais yng nghanol y 1840au yn llyfrgell gyhoeddus yn 1853; wedi marw ei gŵr yn 1852 rheolodd waith haearn Dowlais; gyda’i hail ŵr Charles Schreiber casglodd gasgliad porslen enwog, sydd bellach yn Amgueddfa Victoria ac Albert, a rhoddodd ei gwyntyllau, ei gemau a’i chardiau chwarae i’r Amgueddfa Brydeinig.
Ganed yr hanesydd Gwyn Alf Williams ym Mhen-y-wern, Dowlais, yn 1925.FfynonellauGwyn Alf Williams ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn Alfred ‘Alf’ Williams (30 Medi 1925 – 16 Tachwedd 1995), ganed yn nhref haearn Dowlais uwchben Merthyr Tudful, mab i ddau athro ysgol; hanesydd o Gymro a adwaenid am ei waith ar Gramsci a Goya yn ogystal ag ar hanes Cymru; Ysgol Ramadeg Cyfarthfa; darllenodd hanes yn Aberystwyth; gwasanaethodd yn y fyddin yn yr Ail Ryfel Byd ac ymladd yn Normandi; yr hanesydd cyntaf i gyhoeddi dadansoddiad yn Saesneg o Antonio Gramsci; Darlithydd mewn Hanes Cymru yn Aberystwyth o 1954; Cadair Hanes Efrog 1965–74; Athro Hanes Caerdydd 1974–83; adwaenid ef drwy gydol ei yrfa fel darlithydd cyffrous a dynnai dyrfaoedd o bob rhan o’r brifysgol; cyflwynodd gyda Wynford Vaughan-Thomas y gyfres 13 rhan The Dragon Has Two Tongues i HTV a Channel 4 (1985); aelod o Blaid Cymru yn ddiweddarach; When Was Wales? (1985), a ddisgrifiwyd gan Meic Stephens fel ei waith mwyaf dylanwadol efallai; ysgrifennodd Meic Stephens yn 1998: ‘More than anyone of his generation Gwyn A. Williams infused scholarly history with immediate concerns’; Excalibur: The Search for Arthur (1994).Williams, Gwyn Alfred (1925 – 1995), historian and television presenter ↗Geraint H. Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn 11 Lower Row, Pen-y-wern, Dowlais, ar 30 Medi 1925, un o dri phlentyn Thomas John Williams a Gwladys Morgan, y ddau’n athrawon; roedd ei wreiddiau’n ddwfn yn y dref haearn ac ymfalchïai mewn bod yn ‘fachgen bach o Ddowlais’ nodweddiadol; addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Castell Cyfarthfa, hen gartref y Crawshays; rhoddodd ei rieni lyfrau iddo a’i feithrin yn nhraddodiad radical dosbarth gweithiol ei gymuned; mynychodd Gapel Annibynnol Gwernllwyn, lle’r addolai’r aelodau yn Gymraeg; enillodd ysgoloriaeth agored i ddarllen Hanes yn Aberystwyth yn 1943, ond aeth y rhyfel ag ef i feysydd brwydrau Ewrop, fel yr adroddir yn ei hunangofiannol Fishers of Men; yn Aberystwyth creodd argraff ar staff a myfyrwyr â’i feddwl disglair a’i ffraethineb, gan ennill gradd dosbarth cyntaf eithriadol mewn Hanes yn 1950 a chawod o wobrau; priododd Maria Fernandez yn 1950, un mab; cyhoeddwyd ei draethawd MA fel Medieval London (1963); dysgodd Hanes Cymru yn Aberystwyth 1954–63 gyda’r fath asbri nes i fyfyrwyr o adrannau eraill a phobl y dref, wedi’u swyno, dyrru i’w ddosbarthiadau; Darllenydd ac yna Athro yn Efrog o 1963; Artisans and Sans-culottes (1968); Cadair Hanes Caerdydd o 1974; llyfrau ar Gramsci a Goya; The Merthyr Rising (1978), yn llawn tosturi ac yn atseinio â lleisiau gweithwyr ei fro; archwiliodd The Search for Beulah Land (1980) fyd trawsatlantig Ymneilltuaeth Gymreig; The Welsh in their History (1982); ‘If we are to live,’ meddai, ‘we must act’; When was Wales? A History of the Welsh (1985); trodd at ddarlledu, gan ysgrifennu a chyflwyno sawl cyfres deledu wych i Teliesyn, dan gyfarwyddyd Colin Thomas; y fwyaf cofiadwy, The Dragon has Two Tongues (HTV, 1985), hanes Cymru mewn tair rhan ar ddeg gyda Wynford Vaughan-Thomas; câi ei ddarnau i gamera gymeradwyaeth hir gan y criwiau ffilmio; adwaenid ef yn annwyl fel ‘Gwyn Alf’, ‘hanesydd y bobl’; yn ei ddwylo ef daeth hanes Cymru ar y sgrin yn arf grymus; dangosodd ei raglen olaf, Gwyn Alf: The People’s Remembrancer (S4C, 1995), fod ei rym deallusol a’i ffraethineb mor gryf ag erioed; bu farw yn ei gartref yn Nre-fach Felindre ar 16 Tachwedd 1995; daeth pobl o bob cefndir i dalu teyrnged i’r hanesydd hynod ddawnus a dylanwadol hwn yn Arberth ar 22 Tachwedd.
Arglwyddes Charlotte GuestDiwydiant a gwaith
Ar fap y trefi →Dysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.
Arglwyddes Charlotte GuestFe’i ganed yn Nowlais, ac adeiladodd hi a’i gŵr fusnes ffasiwn a dodrefnu byd-enwog o fwrdd cegin, gyda’i ffatri yng Ngharno yng nghanolbarth Cymru.
Laura AshleyYr hanesydd o Ddowlais a ysgrifennodd When Was Wales? a The Merthyr Rising, ac a ddaeth â hanes pobl Cymru i filiynau ar y teledu.
Gwyn Alf WilliamsSefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.
Haearn ym MerthyrMae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.
Y Mabinogion yn SaesnegGyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.
Dowlais, y mwyaf yn y bydFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf