Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Merthyr Tudful

Merthyr Tudful

Dowlais

Gwaith haearn Dowlais, a ddechreuwyd yn 1759, oedd y mwyaf yn y byd erbyn yr 1840au. Cyfieithodd yr Arglwyddes Charlotte Guest y Mabinogion yma.

Llun: Llyfrgell Goffa Guest, Dowlais · Varitek, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Merthyr Tudful51.758° N, 3.348° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Dowlais: du + glais, nant ddu

Dowlais

  • Dow du
  • lais nant (glais)o glais (treiglad meddal: g → –)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Ar y bryn uwchben Merthyr, Dowlais oedd cartref gwaith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Helpodd y Fonesig Charlotte Guest i redeg y gwaith ac, o’i chartref yma, rhoddodd y Mabinogion yn Saesneg i’r byd.

Sefydlu’r gwaith haearn19 Medi 1759
Gweithwyr yn 18457,300
Dur o1865

Y gwaith

Sefydlodd naw partner Waith Haearn Dowlais ar 19 Medi 1759 gyda £4,000. Daeth John Guest yn rheolwr yn 1767, a daliodd teulu Guest y gwaith hyd 1899. Erbyn 1845 roedd ganddo 18 ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr, a gwnâi 88,400 tunnell o haearn y flwyddyn.

Cledrau i’r byd

Gwnaeth Dowlais y cledrau i Reilffordd Stockton a Darlington yn 1821, ac yn ddiweddarach i reilffyrdd o Berlin i Leipzig ac i St Petersburg. Melin y Gafr o 1857 oedd melin rolio fwyaf pwerus y byd, a Dowlais oedd y cyntaf i wneud dur drwy broses Bessemer, o 1865.

Y Fonesig Charlotte Guest

Priododd Charlotte y meistr haearn Josiah John Guest yn 1833 a chymryd rhan weithgar yn y gwaith ac yn lles ei bobl. O fewn dyddiau i ddod i Ddowlais dechreuodd ddysgu Cymraeg, a daeth ei Mabinogion, yr hen straeon Cymraeg yn Saesneg, allan mewn saith cyfrol rhwng 1838 a 1845.

Gwyn Alf Williams

Ganed yr hanesydd Gwyn Alf Williams ym Mhen-y-wern, Dowlais, yn 1925.

Arglwyddes Charlotte GuestDiwydiant a gwaith

Ar fap y trefi →

Pobl Dowlais

1812–1895

Arglwyddes Charlotte Guest

Cyfieithydd y Mabinogion (wedi’i gofnodi)

Dysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.

Arglwyddes Charlotte Guest
1925–1985

Laura Ashley

Cynllunydd o Ddowlais (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yn Nowlais, ac adeiladodd hi a’i gŵr fusnes ffasiwn a dodrefnu byd-enwog o fwrdd cegin, gyda’i ffatri yng Ngharno yng nghanolbarth Cymru.

Laura Ashley
1925–1995

Gwyn Alf Williams

Hanesydd y bobl yng Nghymru (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd o Ddowlais a ysgrifennodd When Was Wales? a The Merthyr Rising, ac a ddaeth â hanes pobl Cymru i filiynau ar y teledu.

Gwyn Alf Williams

Ar y llinell amser

  1. Haearn ym Merthyr

    Sefydlir gwaith haearn Dowlais. O fewn degawdau, Merthyr Tudful yw tref fwyaf Cymru.

    Haearn ym Merthyr
  2. Y Mabinogion yn Saesneg

    Mae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.

    Y Mabinogion yn Saesneg
  3. Dowlais, y mwyaf yn y byd

    Gyda deunaw ffwrnais chwyth a miloedd o weithwyr, gwaith haearn Dowlais ym Merthyr yw’r mwyaf yn y byd.

    Dowlais, y mwyaf yn y byd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf