Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1838

Y Mabinogion yn Saesneg

Mae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.

Llun: Yr Arglwyddes Charlotte Guest, gan William Walker, 1852 · William Walker, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

O 1838 hyd 1845 cyhoeddodd yr Arglwyddes Charlotte Guest y Mabinogion mewn saith cyfrol, hen chwedlau Cymru yn eu geiriau Cymraeg ac yn ei Saesneg hi.

Cyhoeddwyd1838–1845, mewn saith cyfrol
Argraffwyd ynLlanymddyfri a Llundain
Testun CymraegO Lyfr Coch Hergest, wedi’i baratoi gan Tegid
CyfieithyddYr Arglwyddes Charlotte Guest

Yr Arglwyddes Charlotte#

Ganed Charlotte ar 19 Mai 1812 yn Uffington yn Swydd Lincoln. Carnhuanawc a’i hanogodd yn y gwaith o roi’r chwedlau yn Saesneg.

Y llyfrau#

Daeth ei Mabinogion allan o Wasg y Tonn yn Llanymddyfri ac o Longmans yn Llundain. Daeth y testun Cymraeg o Lyfr Coch Hergest, wedi’i baratoi gan Tegid.

Breuddwyd Rhonabwy, o’i Mabinogion
Breuddwyd Rhonabwy, o’i Mabinogion · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

Daeth ei Geraint ac Enid yn sail i Idylls of the King Tennyson.

Eog Llyn Llyw, o Culhwch ac Olwen yn ei Mabinogion
Eog Llyn Llyw, o Culhwch ac Olwen yn ei Mabinogion · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

Dowlais#

Ar ôl 1852 hi a redai Waith Haearn Dowlais, a dywedwyd mai ei ysgol, mae’n debyg, oedd y bwysicaf a’r fwyaf blaengar.

Saith iaith#

Daeth Charlotte i Gymru eisoes yn gartrefol mewn saith iaith. Roedd wedi dysgu Arabeg, Hebraeg a Pherseg ar ei phen ei hun, ac astudio Lladin, Groeg, Ffrangeg ac Eidaleg gydag athro ei brodyr. Yng Nghymru dysgodd Gymraeg, a gweithiodd ochr yn ochr ag ysgolheigion Cymreigyddion y Fenni, yn eu plith Thomas Price a John Jones, Tegid, a safodd y tu ôl iddi yn y gwaith.

Owain yn gyntaf#

Dechreuodd ar y Mabinogion yn 1837. Benthycodd Tegid iddi gopi o Lyfr Coch Hergest gan y Barnwr Bosanquet, a oedd wedi gofyn iddo ei drawsgrifio gyntaf pan oedd Tegid yn ysgolhaig ifanc yn Rhydychen. Y chwedl gyntaf a roddodd yn Saesneg o gopi Tegid oedd ‘Iarlles y Ffynnon’, hanes Owain, a chafodd groeso cynnes pan ddaeth allan yn 1838. Rhoddwyd y cyfrolau cyntaf i’w hoff straeon am Arthur.

Llyfrau aur a lledr#

Roedd pob cyfrol mewn dwy iaith, Cymraeg Tegid wrth ochr ei Saesneg hi, gyda 145 tudalen o nodiadau ysgolheigaidd i gyd. Fe’u gwnaed yn gyfoethog, wedi’u darlunio’n llawn a’u rhwymo mewn lledr ag addurn aur. Yn 1849 daeth y gwaith allan eto mewn tair cyfrol, a’i Saesneg hi ar ei ben ei hun, a gyhoeddwyd yn 1877, a ddaeth yn argraffiad yr oedd pawb yn ei adnabod. Roedd deuddeg chwedl yn ei chasgliad, oherwydd ychwanegodd Hanes Taliesin.

Yr enw Mabinogion#

Nid gyda hi y dechreuodd yr enw Mabinogion. Roedd William Owen Pughe a chymdeithasau Cymry Llundain eisoes yn ei ddefnyddio ddiwedd y 18fed ganrif. Roedd Pughe wedi cyhoeddi cyfieithiad o agoriad Pwyll yn 1795, a gwnaeth Charlotte ddefnydd o’r geiriadur Cymraeg a orffennodd yn 1803. Mae gwreiddyn y gair mabinogi yn mab, sef bachgen neu berson ifanc.

Arglwyddes Dowlais#

Ar 29 Gorffennaf 1833 priododd Josiah John Guest, meistr Cwmni Haearn Dowlais, y mwyaf yn ei ddydd, ac aelod seneddol cyntaf Merthyr Tudful. Cawsant ddeg o blant. Helpodd y Siartwyr hi i weld faint o waith ymarferol oedd ei angen dros bobl Dowlais. Ymwelai â’r ysgolion yn aml a rhoi gwobrau, a daeth llyfrgell a godwyd yn Nowlais yn yr 1840au yn llyfrgell gyhoeddus rydd yn 1853. Yn ddiweddarach, gyda’i hail ŵr, Charles Schreiber, casglodd gasgliad mawr o borslen, sydd heddiw yn Amgueddfa Victoria ac Albert, a rhoddodd ei gwyntyllau, ei gemau a’i chardiau chwarae i’r Amgueddfa Brydeinig.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

1812–1895

Arglwyddes Charlotte Guest

Cyfieithydd y Mabinogion (wedi’i gofnodi)

Dysgodd Gymraeg yn Nowlais, cyfieithodd y Mabinogion i’r Saesneg a rheolodd waith haearn mwyaf y byd.

Arglwyddes Charlotte Guest

Cyn ac wedyn

  1. Diddymu’r dreth ar lechi

    Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.

    Diddymu’r dreth ar lechi
  2. Agor Rheilffordd Ffestiniog

    Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.

    Agor Rheilffordd Ffestiniog
  3. Casnewydd a Merched Beca

    Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.

    Casnewydd a Merched Beca
  4. Doc cyntaf Caerdydd

    Mae Ardalydd Bute yn agor Doc Gorllewinol Bute. O fewn saith deg mlynedd, Caerdydd yw porthladd glo mwyaf y byd.

    Doc cyntaf Caerdydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf