Ar 20 Ebrill 1836 agorodd Rheilffordd Ffestiniog, gyda chanonau’n tanio i nodi’r dydd. Cludai lechi Blaenau Ffestiniog i lawr i’r harbwr ym Mhorthmadog, tua thair milltir ar ddeg a hanner, ac fe’i graddiwyd fel bod y wagenni llwythog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant yr holl ffordd.FfynonellauFfestiniog Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Pasiwyd Deddf Rheilffordd Ffestiniog ar 23 Mai 1832, ac agorodd y lein ar 20 Ebrill 1836, gyda thanio canonau; rhedai’r wagenni llechi llawn i lawr drwy ddisgyrchiant o chwareli Blaenau Ffestiniog i’r harbwr ym Mhorthmadog, a thynnai ceffylau’r rhai gwag yn ôl i fyny, gan reidio i lawr mewn wagenni dandi; mae’r lled yn 1 troedfedd 11½ modfedd; cyrhaeddodd yr injan stêm Mountaineer ar 18 Gorffennaf 1863, yna The Princess, a rhedodd y trên stêm swyddogol cyntaf ar 23 Hydref 1863; dechreuodd trenau teithwyr swyddogol yn 1865, y rheilffordd gul gyntaf ym Mhrydain i gario teithwyr; daeth y Fairlie dwbl cyntaf yn 1869; daeth y teithwyr i ben yn 1939 a’r llechi yn 1946; cymerodd gwirfoddolwyr drosodd yn 1954 a rhedodd trenau eto o 1955; dyma’r cwmni rheilffordd hynaf yn y byd sy’n dal i fodoli.Ffestiniog Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Awdurdodwyd gan Ddeddf Seneddol yn 1832 ac agorwyd ar 20 Ebrill 1836 o chwareli Blaenau Ffestiniog i harbwr Porthmadog, tua 13½ milltir; graddiant a adawai i drenau llechi llwythog redeg i lawr drwy ddisgyrchiant, gyda’r ceffylau’n teithio i lawr mewn wagenni ‘dandy’ i dynnu’r rhai gwag yn ôl; stêm o 1863; injans dwbl Fairlie.
| Agorwyd | 20 Ebrill 1836 |
|---|---|
| Awdurdodwyd | Gan Ddeddf Seneddol, 1832 |
| O ac i | Chwareli Blaenau Ffestiniog i harbwr Porthmadog |
| Hyd | Tua 13½ milltir |
| Stêm | O fis Hydref 1863 |
Cyn y rheilffordd#
Hyd hynny cariwyd llechi Ffestiniog i lawr i Faentwrog a’u llwytho i gychod bach a’u cludai i lawr y Ddwyryd at y llongau. Pan ddiddymwyd y dreth ar lechi yn 1831 roedd ar y chwareli angen rhywbeth gwell, ac awdurdodwyd y rheilffordd y flwyddyn wedyn.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Ffestiniog Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Pasiwyd Deddf Rheilffordd Ffestiniog ar 23 Mai 1832, ac agorodd y lein ar 20 Ebrill 1836, gyda thanio canonau; rhedai’r wagenni llechi llawn i lawr drwy ddisgyrchiant o chwareli Blaenau Ffestiniog i’r harbwr ym Mhorthmadog, a thynnai ceffylau’r rhai gwag yn ôl i fyny, gan reidio i lawr mewn wagenni dandi; mae’r lled yn 1 troedfedd 11½ modfedd; cyrhaeddodd yr injan stêm Mountaineer ar 18 Gorffennaf 1863, yna The Princess, a rhedodd y trên stêm swyddogol cyntaf ar 23 Hydref 1863; dechreuodd trenau teithwyr swyddogol yn 1865, y rheilffordd gul gyntaf ym Mhrydain i gario teithwyr; daeth y Fairlie dwbl cyntaf yn 1869; daeth y teithwyr i ben yn 1939 a’r llechi yn 1946; cymerodd gwirfoddolwyr drosodd yn 1954 a rhedodd trenau eto o 1955; dyma’r cwmni rheilffordd hynaf yn y byd sy’n dal i fodoli.
Ar i lawr bob cam#
Gosodwyd y lein â chwymp cyson o’r chwareli i’r môr. Rhedai trenau o wagenni llechi llwythog i lawr drwy ddisgyrchiant, gyda breciwyr yn eu marchogaeth, a theithiai’r ceffylau i lawr y tu ôl yn eu wagenni ‘dandy’ eu hunain, yn barod i dynnu’r rhai gwag yn ôl i fyny’r mynydd.FfynonellauFfestiniog Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Awdurdodwyd gan Ddeddf Seneddol yn 1832 ac agorwyd ar 20 Ebrill 1836 o chwareli Blaenau Ffestiniog i harbwr Porthmadog, tua 13½ milltir; graddiant a adawai i drenau llechi llwythog redeg i lawr drwy ddisgyrchiant, gyda’r ceffylau’n teithio i lawr mewn wagenni ‘dandy’ i dynnu’r rhai gwag yn ôl; stêm o 1863; injans dwbl Fairlie.Slate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.

Stêm a’r byd#
Ym mis Hydref 1863 aeth ei injans stêm cyntaf, Princess a Mountaineer, i wasanaeth, ac yn 1870 rhedodd injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, ei phrofion gerbron Comisiynwyr Ymerodrol Rwsia a Chomisiynwyr Llywodraeth India. Dangosodd y lein lechi fach Gymreig i’r byd sut y gellid rhedeg rheilffordd gul â stêm.FfynonellauSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.Festiniog Railway Little Wonder ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Yn nhreialon 1870, o flaen Comisiynwyr Ymerodrol Rwsia a Chomisiynwyr Llywodraeth India, tynnodd Little Wonder 112 o wagenni (206 tunnell) ar gyfartaledd o 12.5 milltir yr awr.
Porthladd i’r llechi#
Wrth droed y lein tyfodd Porthmadog yn borthladd llechi prysur. Adeiladodd ei seiri llongau 201 o longau rhwng 1836 a 1880, ac erbyn 1873 roedd yn allforio 116,000 tunnell o lechi’r flwyddyn.FfynhonnellPorthmadog ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd o gwmpas yr harbwr a godwyd wedi Cob W. A. Madocks; porthladd llechi chwareli Ffestiniog; adeiladodd ei iardiau 201 o longau rhwng 1836 a 1880, ac yn 1873 allforiodd 116,000 tunnell o lechi. Heddiw mae Rheilffordd Ffestiniog yn dal i redeg o’r harbwr ym Mhorthmadog i Flaenau Ffestiniog, yn rhan o Safle Treftadaeth y Byd.FfynonellauThe Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; chwe rhan; ‘enghraifft ragorol o dirwedd ddiwydiannol’; o bwys rhyngwladol ‘nid yn unig am allforio llechi, ond hefyd am allforio technoleg a gweithwyr medrus’; ‘yn batrwm i chwareli llechi eraill mewn gwahanol rannau o’r byd’.History of the Ffestiniog Railway ↗Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri (Saesneg)Corfforwyd yn 1832 a gweithiai gyda disgyrchiant a cheffylau; daeth Princess a Mountaineer i wasanaeth ym mis Hydref 1863; trenau teithwyr o 1864, y cyntaf ar gledrau cul ym Mhrydain; dangoswyd Little Wonder yn 1870 o flaen peirianwyr gan gynnwys Comisiwn Ymerodrol Rwsia.
Ffynonellau a darllen pellach







