Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

4 Tachwedd 1839

Casnewydd a Merched Beca

Mae’r Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd ac yn cael eu saethu. Yn y gorllewin, mae Merched Beca, wedi’u gwisgo fel menywod, yn chwalu tollbyrth.

Llun: Y Siartwyr wrth Westy’r Westgate, Casnewydd, 4 Tachwedd 1839 · People's History Museum, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1839 cododd Cymru ddwywaith. Ar 4 Tachwedd gorymdeithiodd miloedd o Siartwyr, a ofynnai am bleidlais i bob dyn, ar Gasnewydd; ac yn y gorllewin torrodd y cyntaf o Derfysgoedd Beca dollborth Efail-wen.

Casnewydd4 Tachwedd 1839
Arweinwyr y SiartwyrJohn Frost, Zephaniah Williams, William Jones
Tollborth cyntaf BecaEfail-wen, 1839

Yr orymdaith ar Gasnewydd#

Gofynnai Siarter y Bobl yn 1838 am bleidlais i bob dyn ac am bleidlais gudd.

Ddydd Llun 4 Tachwedd 1839, dan arweiniad John Frost, Zephaniah Williams a William Jones, gorymdeithiodd rhwng 4,000 a bron 10,000 o Siartwyr ar Gasnewydd. Daliai milwyr y 45ain Gatrawd Westy’r Westgate, a lladdwyd rhwng 10 a 24 o Siartwyr yno ac anafwyd dros 50.

John Frost, gan William Read, 1839
John Frost, gan William Read, 1839 · Llun: William Read, Public domain, Wikimedia Commons

Yr arweinwyr#

Yn Neuadd y Sir, Trefynwy, dedfrydwyd y tri arweinydd i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, ond newidiwyd y ddedfryd i alltudiaeth am oes. Cafodd Frost bardwn yn 1856 a bu farw yn 1877, yn 93 oed. Yn 1991 codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate.

Gwesty’r Westgate, Casnewydd, heddiw
Gwesty’r Westgate, Casnewydd, heddiw · Llun: Mike Faherty, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Beca yn Efail-wen#

Yr un flwyddyn dechreuodd ffermwyr y gorllewin dorri’r tollbyrth. Roedd y cyntaf o Derfysgoedd Beca yn Efail-wen yn 1839, dan arweiniad Thomas Rees, Twm Carnabwth.

Y cerfiad yn Sanclêr sy’n cofio Merched Beca
Y cerfiad yn Sanclêr sy’n cofio Merched Beca · Llun: welshbabe, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Caerfyrddin yn arwain#

Dechreuodd Siartiaeth yng Nghymru yn hydref 1836, gyda sefydlu Cymdeithas Gweithwyr Caerfyrddin. Gofynnai’r Siarter hefyd am dalu cyflog i aelodau seneddol. Ar 12 Gorffennaf 1839 gwrthododd Tŷ’r Cyffredin y ddeiseb Siartaidd gyntaf, ac ar 2 Awst cafwyd y Siartydd Henry Vincent yn euog a’i gadw yng ngharchar Trefynwy.

Tair colofn#

Arweiniodd Frost un golofn i Gasnewydd o’r gorllewin, Zephaniah Williams un arall o’r Coed-duon, a William Jones drydedd o Bont-y-pŵl. Roeddynt i gwrdd yn y Welsh Oak yn Nhŷ-du, ond daliodd glaw trwm hwy’n ôl. Wrth i’r colofnau ddod i lawr y cymoedd fore Sul, ymunodd cynulleidfa capel gyfan â hwy.

Wrth y Westgate#

I lawr llethr serth Stow Hill y daethant, gan gyrraedd y sgwâr bach o flaen Gwesty’r Westgate tua hanner awr wedi naw y bore. Parhaodd yr ymladd tua hanner awr. Taniodd y Siartwyr cymaint ag 80 ergyd i’r gwesty, ac am gyfnod gwthiasant eu ffordd i mewn. Mae rhai o’r Siartwyr a laddwyd yn gorwedd yn St Woolos, Eglwys Gadeiriol Casnewydd heddiw, lle mae plac i’w cofio, ac mae arfau a adawsant ar ôl i’w gweld o hyd yn Amgueddfa Casnewydd.

Arwyr y gweithwyr#

Arestiwyd mwy na 200 o Siartwyr. Frost, Williams a Jones oedd y bobl olaf yng Nghymru a Lloegr i’w dedfrydu i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru. Ymhlith y gweithwyr, anrhydeddid Siartwyr Casnewydd a alltudiwyd neu a garcharwyd yn arwyr ac yn ferthyron. Pan ddaeth Frost adref yn 1856, rhoddodd Casnewydd groeso buddugoliaethus iddo, a daliodd i ysgrifennu dros ddiwygio weddill ei oes.

Cofio 1839#

Ar gyfer y canmlwyddiant, yn 1939, gosododd Casnewydd blac ger man geni John Frost, ac yn yr 1960au enwyd sgwâr newydd yng nghanol y dref yn Sgwâr John Frost. Yn y Coed-duon saif cerflun o Siartydd, 26 troedfedd o daldra, ger Pont y Siartwyr, a chedwir ystafell y llys yn Neuadd y Sir Trefynwy fel yr oedd. Mae plac ar lan yr afon yng Nghas-gwent yn nodi lle gadawodd Frost, Williams a Jones ar long. Yn 2015 ailenwyd Ysgol Uwchradd Duffryn yn Ysgol John Frost.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Agor Rheilffordd Ffestiniog

    Mae’r rheilffordd lechi o Flaenau Ffestiniog i Borthmadog yn agor, a’i wagenni llwythog yn rhedeg yr holl ffordd i lawr drwy ddisgyrchiant.

    Agor Rheilffordd Ffestiniog
  2. Y Mabinogion yn Saesneg

    Mae’r Arglwyddes Charlotte Guest o Ddowlais yn dechrau cyhoeddi ei chyfieithiad o’r Mabinogion, gan ddod â’r chwedlau Cymraeg at ddarllenwyr ledled y byd.

    Y Mabinogion yn Saesneg
  3. Doc cyntaf Caerdydd

    Mae Ardalydd Bute yn agor Doc Gorllewinol Bute. O fewn saith deg mlynedd, Caerdydd yw porthladd glo mwyaf y byd.

    Doc cyntaf Caerdydd
  4. Rheilffordd Cwm Taf

    Mae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.

    Rheilffordd Cwm Taf

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf