Yn 1861 cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf ar ei ffurf fodern yn Aberdâr. Mae’r corff sy’n ei threfnu’n mynd yn ôl i 1860, pan ffurfiwyd pwyllgor gwaith yn Ninbych.FfynhonnellNational Eisteddfod of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Eisteddfod Fawr Llangollen 1858 yn un o’r eisteddfodau a gynhaliwyd ar raddfa genedlaethol cyn i’r Genedlaethol ddod yn ŵyl flynyddol; mae’r corff yn mynd yn ôl i 1860, pan ffurfiwyd pwyllgor gwaith yn Ninbych, a chynhaliwyd y gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr; mae’n symud rhwng y gogledd a’r de; er 1950 bu pob cystadleuaeth yn Gymraeg; daw 6,000 neu fwy o gystadleuwyr a dros 100,000 o ymwelwyr fel arfer; rhoddir y gadair am awdl ar y mesurau caeth a’r goron am bryddest yn y wers rydd, gyda chadair a choron newydd bob blwyddyn.
| Y tro cyntaf | Aberdâr, 1861 |
|---|---|
| Trefnwyd o | 1860, gan bwyllgor a ffurfiwyd yn Ninbych |
| Symud | Rhwng y gogledd a’r de |
| Gwobrau | Y gadair am awdl, y goron am bryddest |
O Gaerfyrddin i Aberdâr#
Cyfarfu’r Orsedd yn yr eisteddfodau taleithiol o 1819 hyd 1858. Eisteddfod Ab Ithel yn Llangollen yn 1858 oedd y trobwynt, a thair blynedd yn ddiweddarach daeth yr Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf ynghyd yn Aberdâr.FfynhonnellEisteddfod and Gorsedd join forces ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Yn 1819 roedd yr Esgob Thomas Burgess o Dyddewi’n awyddus i gynnal eisteddfod daleithiol yng Nghaerfyrddin, a chyfarfu yn yr Ivy Bush; enillodd Gwallter Mechain y wobr am yr awdl orau, a chlymodd Iolo Morganwg ruban glas am ei fraich yn arwydd ei fod bellach yn perthyn i Urdd Beirdd yr Orsedd; fore trannoeth, yng ngerddi’r gwesty, cynhaliwyd Gorsedd mewn cylch bach o gerrig a dynnodd Iolo o’i boced; trawsnewidiodd gwaith Iolo ddyfodol yr Orsedd, ac yng ngeiriau G. J. Williams “rhoddodd Iolo sefydliad cenedlaethol i genedl y Cymry”; o 1819 hyd 1858 cynhaliwyd Gorseddau yn yr eisteddfodau taleithiol; roedd eisteddfod Llangollen Ab Ithel yn 1858 yn drobwynt, a chyfarfu’r Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd gyntaf yn Aberdâr yn 1861.

Y gadair a’r goron#
Rhoddir y gadair am awdl ar y mesurau caeth a’r goron am bryddest yn y wers rydd. Gwneir cadair newydd a choron newydd i bob gŵyl.FfynhonnellNational Eisteddfod of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Eisteddfod Fawr Llangollen 1858 yn un o’r eisteddfodau a gynhaliwyd ar raddfa genedlaethol cyn i’r Genedlaethol ddod yn ŵyl flynyddol; mae’r corff yn mynd yn ôl i 1860, pan ffurfiwyd pwyllgor gwaith yn Ninbych, a chynhaliwyd y gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr; mae’n symud rhwng y gogledd a’r de; er 1950 bu pob cystadleuaeth yn Gymraeg; daw 6,000 neu fwy o gystadleuwyr a dros 100,000 o ymwelwyr fel arfer; rhoddir y gadair am awdl ar y mesurau caeth a’r goron am bryddest yn y wers rydd, gyda chadair a choron newydd bob blwyddyn.
Yn Wrecsam yn 1912 enillodd T. H. Parry-Williams y gadair a’r goron, y bardd cyntaf erioed i wneud hynny.FfynhonnellNational Eisteddfod of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Eisteddfod Fawr Llangollen 1858 yn un o’r eisteddfodau a gynhaliwyd ar raddfa genedlaethol cyn i’r Genedlaethol ddod yn ŵyl flynyddol; mae’r corff yn mynd yn ôl i 1860, pan ffurfiwyd pwyllgor gwaith yn Ninbych, a chynhaliwyd y gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr; mae’n symud rhwng y gogledd a’r de; er 1950 bu pob cystadleuaeth yn Gymraeg; daw 6,000 neu fwy o gystadleuwyr a dros 100,000 o ymwelwyr fel arfer; rhoddir y gadair am awdl ar y mesurau caeth a’r goron am bryddest yn y wers rydd, gyda chadair a choron newydd bob blwyddyn.

Gŵyl Gymraeg#
Er 1950 cynhaliwyd pob cystadleuaeth yn Gymraeg. Daw 6,000 neu fwy o gystadleuwyr a dros 100,000 o ymwelwyr fel arfer, ac mae’r ŵyl yn dal i symud rhwng y gogledd a’r de bob blwyddyn.FfynhonnellNational Eisteddfod of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Eisteddfod Fawr Llangollen 1858 yn un o’r eisteddfodau a gynhaliwyd ar raddfa genedlaethol cyn i’r Genedlaethol ddod yn ŵyl flynyddol; mae’r corff yn mynd yn ôl i 1860, pan ffurfiwyd pwyllgor gwaith yn Ninbych, a chynhaliwyd y gyntaf y flwyddyn ganlynol yn Aberdâr; mae’n symud rhwng y gogledd a’r de; er 1950 bu pob cystadleuaeth yn Gymraeg; daw 6,000 neu fwy o gystadleuwyr a dros 100,000 o ymwelwyr fel arfer; rhoddir y gadair am awdl ar y mesurau caeth a’r goron am bryddest yn y wers rydd, gyda chadair a choron newydd bob blwyddyn.

Ffynonellau a darllen pellach




