Saif Tywyn ger y môr yng nghornel de-orllewinol Meirionnydd. Yma y sefydlodd Sant Cadfan ei gymuned gyntaf, ac yn ei eglwys saif yr ysgrifen Gymraeg hynaf yn y byd.FfynonellauTywyn ↗Wikipedia (Saesneg)Tywyn, tref ar arfordir Meirionnydd; yr enw yw’r gair tywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’, a sillafwyd yn Towyn am amser hir hyd 1967; ‘y gymuned grefyddol gyntaf dan ofal y sant o Lydaw, Cadfan’, a gyrhaeddodd Wynedd yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Sant Cadfan yn cynnwys gwaith cynnar a ‘chroes garreg â’r enghraifft gynharaf y gwyddys amdani o Gymraeg ysgrifenedig’; codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gario llechi o ardal Abergynolwyn i Dywyn; yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud y dref yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad i gofio Jiwbilî Ddiemwnt y Frenhines Victoria yn 1897; roedd 86.5% o’r bobl yn siarad Cymraeg yn 1901.Cadfan Stone ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd: yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg, yn Hen Gymraeg, o’r seithfed i’r nawfed ganrif; dros 2.3 m o uchder unwaith, 2.18 m yn awr; dyddiodd Ifor Williams hi i’r wythfed ganrif, Kenneth Jackson i ddiwedd y seithfed neu ddechrau’r wythfed, Nancy Edwards i’r nawfed; ar un wyneb mae “Cun ben Celen // tricet nitanam”, am wraig (neu wraig Celyn) a chlwyf angheuol yn aros; ar un arall “Tengr(um)ui cimalted gu(reic) / Adgan”, Tengrumui, gwraig briod Adgan; tybid unwaith ei bod yn nodi bedd Cadfan Sant, ac felly fe’i dyddid i’r chweched ganrif.
Enw
Tywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’FfynhonnellTywyn ↗Wikipedia (Saesneg)Tywyn, tref ar arfordir Meirionnydd; yr enw yw’r gair tywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’, a sillafwyd yn Towyn am amser hir hyd 1967; ‘y gymuned grefyddol gyntaf dan ofal y sant o Lydaw, Cadfan’, a gyrhaeddodd Wynedd yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Sant Cadfan yn cynnwys gwaith cynnar a ‘chroes garreg â’r enghraifft gynharaf y gwyddys amdani o Gymraeg ysgrifenedig’; codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gario llechi o ardal Abergynolwyn i Dywyn; yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud y dref yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad i gofio Jiwbilî Ddiemwnt y Frenhines Victoria yn 1897; roedd 86.5% o’r bobl yn siarad Cymraeg yn 1901.
Rheilffordd Talyllyn
Ei chodi yn 1865FfynhonnellTalyllyn Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Rheilffordd Talyllyn; Cydsyniad Brenhinol ar 5 Gorffennaf 1865, gwasanaeth teithwyr o 1866; fe’i codwyd i gario llechi o chwarel Bryn Eglwys i Dywyn; lled 2 droedfedd 3 modfedd; yn 1951 ‘y rheilffordd gyntaf yn y byd i gael ei diogelu’n rheilffordd dreftadaeth gan wirfoddolwyr’, a Chymdeithas Diogelu Rheilffordd Talyllyn yn cymryd yr awenau ar 8 Chwefror 1951, gydag L. T. C. Rolt yn cadeirio’r pwyllgor; mae ei dwy injan gyntaf, Rhif 1 Talyllyn a Rhif 2 Dolgoch, yn dal ar waith; seiliodd y Parch. W. Awdry, a fu’n wirfoddolwr ar y lein, Reilffordd Skarloey ei Railway Series arni.
Ei hachub gan wirfoddolwyr
1951, y gyntaf yn y bydFfynhonnellTalyllyn Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Rheilffordd Talyllyn; Cydsyniad Brenhinol ar 5 Gorffennaf 1865, gwasanaeth teithwyr o 1866; fe’i codwyd i gario llechi o chwarel Bryn Eglwys i Dywyn; lled 2 droedfedd 3 modfedd; yn 1951 ‘y rheilffordd gyntaf yn y byd i gael ei diogelu’n rheilffordd dreftadaeth gan wirfoddolwyr’, a Chymdeithas Diogelu Rheilffordd Talyllyn yn cymryd yr awenau ar 8 Chwefror 1951, gydag L. T. C. Rolt yn cadeirio’r pwyllgor; mae ei dwy injan gyntaf, Rhif 1 Talyllyn a Rhif 2 Dolgoch, yn dal ar waith; seiliodd y Parch. W. Awdry, a fu’n wirfoddolwr ar y lein, Reilffordd Skarloey ei Railway Series arni.
Sant Cadfan
Hwyliodd Cadfan o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall yn gynnar yn y 500au, a chyfrifir ei glas yma y cyntaf yng Nghymru. Rhoddodd Einion, brenin Llŷn, Ynys Enlli iddo, lle sefydlodd y fynachlog a bod yn abad arni.FfynonellauSaint Cadfan ↗Wikipedia (Saesneg)Abad sefydlu Tywyn ac Enlli; dywedir iddo dderbyn Enlli gan Einion Frenin, brenin Llŷn, tua 516 a bod yn abad arni hyd 542; hwyliodd o Lydaw i Dywyn gyda deuddeg sant arall, er bod rhai yn awgrymu mai o Lanilltud Fawr y daethant; mab Eneas Lydewig a Gwen Teirbron; cefnder i Sant Derfel; gydag ef daeth plant Ithel Hael o Lydaw, Baglan, Flewyn, Gredifael, Tanwg, Twrog, Tegai, Trillo, Tecwyn a Llechid; sefydlodd eglwys yn Llangadfan cyn symud ymlaen i Enlli; ei glas yn Nhywyn yn ôl traddodiad y cyntaf yng Nghymru; gŵyl 1 Tachwedd.Tywyn ↗Wikipedia (Saesneg)Tywyn, tref ar arfordir Meirionnydd; yr enw yw’r gair tywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’, a sillafwyd yn Towyn am amser hir hyd 1967; ‘y gymuned grefyddol gyntaf dan ofal y sant o Lydaw, Cadfan’, a gyrhaeddodd Wynedd yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Sant Cadfan yn cynnwys gwaith cynnar a ‘chroes garreg â’r enghraifft gynharaf y gwyddys amdani o Gymraeg ysgrifenedig’; codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gario llechi o ardal Abergynolwyn i Dywyn; yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud y dref yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad i gofio Jiwbilî Ddiemwnt y Frenhines Victoria yn 1897; roedd 86.5% o’r bobl yn siarad Cymraeg yn 1901.Bardsey Island ↗Wikipedia (Saesneg)Ynys Enlli, 1.9 milltir oddi ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ynys yn y cerrynt; 179 hectar, yn codi i 167 m ar Fynydd Enlli; roedd pobl yno yn Oes Newydd y Cerrig, ac mae olion cytiau crwn; lloches i Gristnogion yn y 5ed ganrif; tua 516 gwahoddodd Einion, brenin Llŷn, Gadfan Sant i’r ynys o Dywyn, a chodwyd Abaty’r Santes Fair dan ei arweiniad; am ganrifoedd ‘man claddu sanctaidd dewraf a gorau’r wlad’; galwodd y beirdd hi’n ‘llwybr union i’r nefoedd’ ac yn ‘byrth Paradwys’; roedd tair pererindod i Enlli gyfwerth ag un i Rufain; claddwyd Deiniol, esgob Bangor, yno yn 584, a Dyfrig hefyd, a symudwyd ei weddillion i Landaf yn 1120; yn eiddo i’r canoniaid Awstinaidd erbyn 1212; diddymwyd yn 1537, ac aeth ei gorseddau côr, ei sgriniau a’i glychau i Lanengan; erys tŵr cloch o’r 13eg ganrif; mae goleudy 1821 gan Joseph Nelson yn sgwâr; o 1826 coronid Brenin Enlli gan Arglwydd Newborough, a’r olaf oedd Love Pritchard; mae’r goron ar fenthyg i Storiel ym Mangor; gwylfa adar er 1953, ag adar drycin Manaw a brain coesgoch; prynwyd gan Ymddiriedolaeth Ynys Enlli yn 1977; diwedd Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Carreg Cadfan
Yn Eglwys Sant Cadfan saif yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn yr iaith Gymraeg, a naddwyd rhwng y 7fed a’r 9fed ganrif. Mae un wyneb yn enwi Tengrumui, gwraig briod Adgan, a bu’r garreg unwaith dros 2.3 metr o uchder.FfynhonnellCadfan Stone ↗Wikipedia (Saesneg)Yn Eglwys Sant Cadfan, Tywyn, Gwynedd: yr arysgrif gynharaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg, yn Hen Gymraeg, o’r seithfed i’r nawfed ganrif; dros 2.3 m o uchder unwaith, 2.18 m yn awr; dyddiodd Ifor Williams hi i’r wythfed ganrif, Kenneth Jackson i ddiwedd y seithfed neu ddechrau’r wythfed, Nancy Edwards i’r nawfed; ar un wyneb mae “Cun ben Celen // tricet nitanam”, am wraig (neu wraig Celyn) a chlwyf angheuol yn aros; ar un arall “Tengr(um)ui cimalted gu(reic) / Adgan”, Tengrumui, gwraig briod Adgan; tybid unwaith ei bod yn nodi bedd Cadfan Sant, ac felly fe’i dyddid i’r chweched ganrif.
Rheilffordd Talyllyn
Codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i ddod â llechi i lawr o chwarel Bryn Eglwys. Yn 1951 hi oedd y rheilffordd gyntaf yn y byd i gael ei hachub a’i rhedeg gan wirfoddolwyr, ac mae ei dwy injan gyntaf, Talyllyn a Dolgoch, yn dal i dynnu ei threnau. Seiliodd y Parch. W. Awdry, a fu’n gweithio ar y lein, reilffordd yn ei storïau arni.FfynhonnellTalyllyn Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Rheilffordd Talyllyn; Cydsyniad Brenhinol ar 5 Gorffennaf 1865, gwasanaeth teithwyr o 1866; fe’i codwyd i gario llechi o chwarel Bryn Eglwys i Dywyn; lled 2 droedfedd 3 modfedd; yn 1951 ‘y rheilffordd gyntaf yn y byd i gael ei diogelu’n rheilffordd dreftadaeth gan wirfoddolwyr’, a Chymdeithas Diogelu Rheilffordd Talyllyn yn cymryd yr awenau ar 8 Chwefror 1951, gydag L. T. C. Rolt yn cadeirio’r pwyllgor; mae ei dwy injan gyntaf, Rhif 1 Talyllyn a Rhif 2 Dolgoch, yn dal ar waith; seiliodd y Parch. W. Awdry, a fu’n wirfoddolwr ar y lein, Reilffordd Skarloey ei Railway Series arni.
Ymweld
Yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud Tywyn yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad yn 1897. Yn 1901 roedd mwy nag wyth o bob deg o bobl y dref yn siarad Cymraeg.FfynhonnellTywyn ↗Wikipedia (Saesneg)Tywyn, tref ar arfordir Meirionnydd; yr enw yw’r gair tywyn, ‘traeth, glan y môr, twyn tywod’, a sillafwyd yn Towyn am amser hir hyd 1967; ‘y gymuned grefyddol gyntaf dan ofal y sant o Lydaw, Cadfan’, a gyrhaeddodd Wynedd yn gynnar yn y 6ed ganrif; mae Eglwys Sant Cadfan yn cynnwys gwaith cynnar a ‘chroes garreg â’r enghraifft gynharaf y gwyddys amdani o Gymraeg ysgrifenedig’; codwyd Rheilffordd Talyllyn yn 1865 i gario llechi o ardal Abergynolwyn i Dywyn; yn yr 1870au aeth John Corbett ati i wneud y dref yn gyrchfan, gan orffen y promenâd yn 1889 a rhoi’r Neuadd Farchnad i gofio Jiwbilî Ddiemwnt y Frenhines Victoria yn 1897; roedd 86.5% o’r bobl yn siarad Cymraeg yn 1901.
Sylfaenydd Tywyn ac abad cyntaf Enlli (cronicl cynnar)
Daeth o Lydaw gyda mintai o gymdeithion, sefydlodd yr eglwys yn Nhywyn a daeth yn abad cyntaf Ynys Enlli. Mae Carreg Cadfan yn ei eglwys yn dwyn yr ysgrifen hynaf y gwyddys amdani yn y Gymraeg.