

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Conwy
Conwy
Penmaenmawr
Roedd Graig Lwyd uwchben y dref yn ffatri fwyeill yn Oes y Cerrig, a theithiodd ei bwyeill drwy Brydain gyfan. Yn ddiweddarach palmantodd gwenithfaen ei chwareli strydoedd dinasoedd Prydain.
Llun: Penmaenmawr a Foel Lus · Ceri Thomas, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Penmaenmawr: pen y maen mawr
Penmaenmawr
- Pen pen, copa
- maen maen
- mawr mawr
Mae Penmaenmawr yn cymryd ei enw o’r mynydd uwch ei ben. Bum mil o flynyddoedd yn ôl cariwyd bwyeill carreg a wnaed ar ei lethrau ledled Cymru a Lloegr, ac yn y cyfnod modern rhoddodd ei chwareli waith i fil o ddynion.FfynonellauPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif.Graig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr.
| Enw | ‘Pen y maen mawr’FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif. |
|---|---|
| Dechrau chwarela | 1830FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif. |
| Gwyliau Gladstone | Un ar ddeg, 1855 hyd 1896FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif. |
Y ffatri fwyeill
Roedd Graig Lwyd, ar lethrau’r mynydd, yn un o’r mannau pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg. Torrid blociau o’r graig, eu naddu’n fras â morthwyl carreg a’u cario i lawr i’w llyfnu a’u caboli, ac mae bwyeill Graig Lwyd wedi’u cael ledled Cymru a Lloegr.FfynonellauPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif.Graig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr.
Meini Hirion a Braich-y-Dinas
Ger y dref saif Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol. Ar y copa safai Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ymhlith y mwyaf yn Ewrop, nes i chwarela ddinistrio’i gweddillion olaf yn yr 1920au.FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif.
Tref y chwarel
Dechreuodd chwarela’r garreg galed yn 1830, ac erbyn dechrau’r 1900au gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel a’i gweithdai. Roedd pentrefi chwarel Penmaenan a Phant-yr-afon bron yn gyfan gwbl Gymraeg.FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif.
Ymweld
Yn ail hanner y 1800au daeth Penmaenmawr yn gyrchfan glan môr, a daeth y Prif Weinidog William Gladstone yma ar wyliau un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896.FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Penmaenmawr, wedi’i enwi ar ôl y mynydd uwchben y dref; mae safle Graiglwyd ar ei lethrau yn ‘un o’r safleoedd pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg’, a’i fwyeill yn cael eu hallforio tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl; Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol ger y dref; dinistriwyd Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ar y copa ymhlith y mwyaf yn Ewrop, gan chwarela yn yr 1920au; dechreuodd chwarela yn 1830, ac erbyn dechrau’r 20fed ganrif gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel; roedd cymuned y chwarel bron yn gyfan gwbl Gymraeg; bu Gladstone ar wyliau ym Mhenmaenmawr un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896; cyrchfan o ail hanner y 19eg ganrif.
Cestyll gerllaw
Ar y llinell amser
Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)
Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.
Ffatri fwyeill Graig Lwyd
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








