Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Conwy

Conwy

Penmaenmawr

Roedd Graig Lwyd uwchben y dref yn ffatri fwyeill yn Oes y Cerrig, a theithiodd ei bwyeill drwy Brydain gyfan. Yn ddiweddarach palmantodd gwenithfaen ei chwareli strydoedd dinasoedd Prydain.

Llun: Penmaenmawr a Foel Lus · Ceri Thomas, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Conwy53.270° N, 3.923° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Penmaenmawr: pen y maen mawr

Penmaenmawr

  • Pen pen, copa
  • maen maen
  • mawr mawr

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Penmaenmawr yn cymryd ei enw o’r mynydd uwch ei ben. Bum mil o flynyddoedd yn ôl cariwyd bwyeill carreg a wnaed ar ei lethrau ledled Cymru a Lloegr, ac yn y cyfnod modern rhoddodd ei chwareli waith i fil o ddynion.

Enw‘Pen y maen mawr’
Dechrau chwarela1830
Gwyliau GladstoneUn ar ddeg, 1855 hyd 1896

Y ffatri fwyeill

Roedd Graig Lwyd, ar lethrau’r mynydd, yn un o’r mannau pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg. Torrid blociau o’r graig, eu naddu’n fras â morthwyl carreg a’u cario i lawr i’w llyfnu a’u caboli, ac mae bwyeill Graig Lwyd wedi’u cael ledled Cymru a Lloegr.

Meini Hirion a Braich-y-Dinas

Ger y dref saif Meini Hirion, cylch cerrig cynhanesyddol. Ar y copa safai Braich-y-Dinas, bryngaer o Oes yr Haearn ymhlith y mwyaf yn Ewrop, nes i chwarela ddinistrio’i gweddillion olaf yn yr 1920au.

Tref y chwarel

Dechreuodd chwarela’r garreg galed yn 1830, ac erbyn dechrau’r 1900au gweithiai tua 1,000 o ddynion yn y chwarel a’i gweithdai. Roedd pentrefi chwarel Penmaenan a Phant-yr-afon bron yn gyfan gwbl Gymraeg.

Ymweld

Yn ail hanner y 1800au daeth Penmaenmawr yn gyrchfan glan môr, a daeth y Prif Weinidog William Gladstone yma ar wyliau un ar ddeg o weithiau rhwng 1855 ac 1896.

Ar fap y trefi →

Ar y llinell amser

  1. Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)

    Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

    Ffatri fwyeill Graig Lwyd

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf