Llywelyn Fawr
Tywysog Gwynedd (wedi’i gofnodi)Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn Fawr
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Conwy
Conwy
Claddwyd Llywelyn Fawr yn abaty Aberconwy yma yn 1240. Symudodd Edward I y mynachod a chodi ei gastell a’i dref gaerog yn 1283.
Llun: Castell Conwy o’r dŵr · Andrew Woodvine, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Conwy: ar ôl afon Conwy, efallai ‘yr un gorsiog’
Conwy
Saif Conwy o fewn ei muriau wrth aber yr afon a fu unwaith yn rhannu Gwynedd. Cyn i’r castell ddod, yma roedd Abaty Aberconwy, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr, a llys i’r tywysogion.FfynonellauConwy ↗Wikipedia (Saesneg)Conwy, tref farchnad gaerog ar lan orllewinol afon Conwy; daw’r enw o’r hen eiriau Cymraeg cyn, ‘prif’, a gwy, ‘dŵr’, a sillafwyd yn Conway yn Saesneg hyd 1972; safle gwreiddiol Abaty Aberconwy, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr; codwyd y castell a muriau’r dref ar orchymyn Edward I; Plas Mawr, tŷ o oes Elisabeth a godwyd yn 1576 gan deulu Wynn; Tŷ Aberconwy, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yw’r unig dŷ masnachwr o’r 14eg ganrif sydd wedi goroesi yng Nghonwy; saif y tŷ lleiaf ym Mhrydain, 3.05 wrth 1.8 metr, ar y cei; cwblhawyd pont grog Telford yn 1826, a phont reilffordd diwb Robert Stephenson yn 1848–49.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Conwy, a godwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1287 gyda’r dref furiog, am tua £15,000 rhyngddynt; cyn codi’r dref roedd ar y safle Abaty Aberconwy, tŷ Sistersaidd a ffefrid gan y tywysogion Cymreig, a llys i’r tywysogion; mae mur a thŵr llys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, o ddechrau’r 13eg ganrif, â thŵr crwn a phedair ffenestr, wedi’u cynnwys ym muriau’r dref, a dyma’r darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’i lysoedd; symudodd Edward yr abaty wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan; wyth tŵr mawr a dau farbican, â phorth cefn at yr afon fel y gellid ei gyflenwi o’r môr; ynddo mae’r machicolations carreg cynharaf sydd wedi goroesi ym Mhrydain ac, yng ngeiriau Jeremy Ashbee, y gyfres orau o ystafelloedd preifat brenhinol canoloesol yng Nghymru a Lloegr; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd Rhys ap Tudur a’i frawd Gwilym, cefndryd Owain Glyndŵr, gan esgus bod yn seiri coed, y castell, cymerodd y Cymry’r dref furiog, a daliasant ef tua thri mis gan ennill pardwn brenhinol yn yr amodau; trwy siarter 1284 y cwnstabl oedd maer y dref, a hyd heddiw maer Conwy yw cwnstabl y castell; fe’i paentiwyd gan Girtin, Moses Griffith, Ibbetson, Sandby a Turner; aeth i’r dref yn 1865; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; wedi’i efeillio â Chastell Himeji yn Japan ar 29 Hydref 2019; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Conwy yn Saesneg.
| Enw | Cyn a gwy, ‘prif ddŵr’FfynhonnellConwy ↗Wikipedia (Saesneg)Conwy, tref farchnad gaerog ar lan orllewinol afon Conwy; daw’r enw o’r hen eiriau Cymraeg cyn, ‘prif’, a gwy, ‘dŵr’, a sillafwyd yn Conway yn Saesneg hyd 1972; safle gwreiddiol Abaty Aberconwy, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr; codwyd y castell a muriau’r dref ar orchymyn Edward I; Plas Mawr, tŷ o oes Elisabeth a godwyd yn 1576 gan deulu Wynn; Tŷ Aberconwy, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yw’r unig dŷ masnachwr o’r 14eg ganrif sydd wedi goroesi yng Nghonwy; saif y tŷ lleiaf ym Mhrydain, 3.05 wrth 1.8 metr, ar y cei; cwblhawyd pont grog Telford yn 1826, a phont reilffordd diwb Robert Stephenson yn 1848–49. |
|---|---|
| Plas Mawr | Ei godi 1576–85FfynhonnellPlas Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Plas Mawr, tŷ tref o oes Elisabeth yng Nghonwy, a godwyd mewn tri chyfnod, 1576–77, 1580 a 1585, gan Robert Wynn, o deulu lleol llewyrchus, wedi iddo briodi Dorothy Griffith yn 1570, am gost o tua £800 i gyd; daeth coed a llechi i lawr Dyffryn Conwy, carreg grit o’r bryniau ger y dref a thywodfaen gwell o Ddeganwy; bu Robert yng ngwasanaeth Syr Walter Stonor a Syr Philip Hoby, yng ngwarchae Boulogne yn 1544 a theithiodd yn eang yn Ewrop, gan dreulio amser yn yr Almaen; dywedodd ei nai, yr hynafiaethydd John Wynn, iddo gadw ‘tŷ teilwng helaeth’, a gâi ei fwydo o’i wartheg godro, ei berllannau, ei erddi a’i gored bysgod, â’i fragu, ei bobi a’i laethdy ei hun; hwn oedd tŷ tref Elisabethaidd mwyaf mawreddog Cymru yn ei ddydd; wedi ei farw yn 1598 ataliodd achos cyfreithiol hir dros ei ewyllys unrhyw adeiladu pellach, a gadwodd y tŷ bron heb ei newid; aeth i’r teulu Mostyn ar ôl 1683, a’i osod yn ysgol, yn llety ac, o 1887, yn bencadlys yr Academi Frenhinol Gymreig; cymerodd Cadw ef drosodd yn 1993 a’i adfer dros 42 mis am gost o £3.3 miliwn, â llawer o’r ystafelloedd wedi’u haddurno fel yr oeddent yn 1665 a’r gerddi Dadeni wedi’u hailblannu ar eu terasau, a defnyddir y Siambr Fawr ar gyfer priodasau; geilw Rick Turner ef ‘y tŷ tref gorau sydd wedi goroesi o oes Elisabeth’; mae saith ystafell yn cadw eu gwaith plastr cyntaf, a alwodd Peter Smith ‘y gofeb berffeithiaf a chyflawnaf i Gymru oes Elisabeth’, â herodraeth, bathodynnau brenhinoedd gan gynnwys Rhisiart II a Harri VII, arfbais y brenin yn y porthdy, y Siambr Fawr a’r parlwr, ac arfbais Robert Wynn yn y neuadd a’r siambrau gwely; mae ei arddull yn cyfuno themâu Gogledd yr Almaen a’r Dadeni, fel talcenni grisiog a ffenestri pedimentog, â rhai gogledd Cymru, yn enwedig Castell Gwydir, a godwyd gan John, tad Robert; yn lle oriel hir mae ganddo felfedir, tŵr sy’n codi uwchben y tŷ ac yn edrych dros y dref; rhestredig Gradd I ac yn heneb gofrestredig. |
| Cipio’r castell i Owain | Dydd Gwener y Groglith, 1401FfynhonnellConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986. |
Sefydlodd Llywelyn Fawr Abaty Aberconwy yma, tŷ Sistersaidd yr oedd y tywysogion yn ei ffafrio. Mae mur a thŵr o lys Llywelyn a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd yn dal i sefyll, wedi’u cynnwys ym muriau’r dref, y darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’u llysoedd.FfynonellauConwy ↗Wikipedia (Saesneg)Conwy, tref farchnad gaerog ar lan orllewinol afon Conwy; daw’r enw o’r hen eiriau Cymraeg cyn, ‘prif’, a gwy, ‘dŵr’, a sillafwyd yn Conway yn Saesneg hyd 1972; safle gwreiddiol Abaty Aberconwy, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr; codwyd y castell a muriau’r dref ar orchymyn Edward I; Plas Mawr, tŷ o oes Elisabeth a godwyd yn 1576 gan deulu Wynn; Tŷ Aberconwy, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yw’r unig dŷ masnachwr o’r 14eg ganrif sydd wedi goroesi yng Nghonwy; saif y tŷ lleiaf ym Mhrydain, 3.05 wrth 1.8 metr, ar y cei; cwblhawyd pont grog Telford yn 1826, a phont reilffordd diwb Robert Stephenson yn 1848–49.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Conwy, a godwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1287 gyda’r dref furiog, am tua £15,000 rhyngddynt; cyn codi’r dref roedd ar y safle Abaty Aberconwy, tŷ Sistersaidd a ffefrid gan y tywysogion Cymreig, a llys i’r tywysogion; mae mur a thŵr llys Llywelyn Fawr a’i ŵyr Llywelyn ap Gruffudd, o ddechrau’r 13eg ganrif, â thŵr crwn a phedair ffenestr, wedi’u cynnwys ym muriau’r dref, a dyma’r darn mwyaf cyflawn o unrhyw un o’i lysoedd; symudodd Edward yr abaty wyth milltir i fyny’r dyffryn i Faenan; wyth tŵr mawr a dau farbican, â phorth cefn at yr afon fel y gellid ei gyflenwi o’r môr; ynddo mae’r machicolations carreg cynharaf sydd wedi goroesi ym Mhrydain ac, yng ngeiriau Jeremy Ashbee, y gyfres orau o ystafelloedd preifat brenhinol canoloesol yng Nghymru a Lloegr; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 cipiodd Rhys ap Tudur a’i frawd Gwilym, cefndryd Owain Glyndŵr, gan esgus bod yn seiri coed, y castell, cymerodd y Cymry’r dref furiog, a daliasant ef tua thri mis gan ennill pardwn brenhinol yn yr amodau; trwy siarter 1284 y cwnstabl oedd maer y dref, a hyd heddiw maer Conwy yw cwnstabl y castell; fe’i paentiwyd gan Girtin, Moses Griffith, Ibbetson, Sandby a Turner; aeth i’r dref yn 1865; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986; wedi’i efeillio â Chastell Himeji yn Japan ar 29 Hydref 2019; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Conwy yn Saesneg.
Yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward I yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, a dim ond ar y môr y gellid ei fwydo. Ddydd Gwener y Groglith 1401 daeth Rhys a Gwilym ap Tudur, cefndryd Owain Glyndŵr, i mewn yn null seiri, cipio’r castell ac yna’r dref gaerog, a’u dal am dri mis.FfynonellauConwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.Rhys ap Tudur ↗Wikipedia (Saesneg)Cefnder i Owain Glyndŵr, un o bum mab Tudur ap Goronwy o Benmynydd; ar Ddydd Gwener y Groglith, 1 Ebrill 1401, cipiodd ef a’i frawd Gwilym, gyda 44 o wŷr, gastell Conwy: smaliasant fod yn seiri a mynd i mewn tra oedd y gwarchodlu yn yr eglwys; dechreuodd y trafod ar 13 Ebrill a daethpwyd i gytundeb ar 24 Mehefin; daliwyd Rhys yn ddiweddarach a’i ddienyddio yng Nghaer yn 1412.
Cododd Robert Wynn Blas Mawr mewn tri cham rhwng 1576 ac 1585, a dyma dŷ tref crandiaf Cymru yn oes Elisabeth. Dywedodd ei nai, yr hynafiaethydd John Wynn, ei fod yn cadw ‘tŷ teilwng a llawn’.FfynhonnellPlas Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Plas Mawr, tŷ tref o oes Elisabeth yng Nghonwy, a godwyd mewn tri chyfnod, 1576–77, 1580 a 1585, gan Robert Wynn, o deulu lleol llewyrchus, wedi iddo briodi Dorothy Griffith yn 1570, am gost o tua £800 i gyd; daeth coed a llechi i lawr Dyffryn Conwy, carreg grit o’r bryniau ger y dref a thywodfaen gwell o Ddeganwy; bu Robert yng ngwasanaeth Syr Walter Stonor a Syr Philip Hoby, yng ngwarchae Boulogne yn 1544 a theithiodd yn eang yn Ewrop, gan dreulio amser yn yr Almaen; dywedodd ei nai, yr hynafiaethydd John Wynn, iddo gadw ‘tŷ teilwng helaeth’, a gâi ei fwydo o’i wartheg godro, ei berllannau, ei erddi a’i gored bysgod, â’i fragu, ei bobi a’i laethdy ei hun; hwn oedd tŷ tref Elisabethaidd mwyaf mawreddog Cymru yn ei ddydd; wedi ei farw yn 1598 ataliodd achos cyfreithiol hir dros ei ewyllys unrhyw adeiladu pellach, a gadwodd y tŷ bron heb ei newid; aeth i’r teulu Mostyn ar ôl 1683, a’i osod yn ysgol, yn llety ac, o 1887, yn bencadlys yr Academi Frenhinol Gymreig; cymerodd Cadw ef drosodd yn 1993 a’i adfer dros 42 mis am gost o £3.3 miliwn, â llawer o’r ystafelloedd wedi’u haddurno fel yr oeddent yn 1665 a’r gerddi Dadeni wedi’u hailblannu ar eu terasau, a defnyddir y Siambr Fawr ar gyfer priodasau; geilw Rick Turner ef ‘y tŷ tref gorau sydd wedi goroesi o oes Elisabeth’; mae saith ystafell yn cadw eu gwaith plastr cyntaf, a alwodd Peter Smith ‘y gofeb berffeithiaf a chyflawnaf i Gymru oes Elisabeth’, â herodraeth, bathodynnau brenhinoedd gan gynnwys Rhisiart II a Harri VII, arfbais y brenin yn y porthdy, y Siambr Fawr a’r parlwr, ac arfbais Robert Wynn yn y neuadd a’r siambrau gwely; mae ei arddull yn cyfuno themâu Gogledd yr Almaen a’r Dadeni, fel talcenni grisiog a ffenestri pedimentog, â rhai gogledd Cymru, yn enwedig Castell Gwydir, a godwyd gan John, tad Robert; yn lle oriel hir mae ganddo felfedir, tŵr sy’n codi uwchben y tŷ ac yn edrych dros y dref; rhestredig Gradd I ac yn heneb gofrestredig.
Mae’r castell a’r muriau yn Safle Treftadaeth y Byd. Tŷ Aberconwy yw’r unig dŷ masnachwr o’r 1300au sydd ar ôl yn y dref, mae’r tŷ lleiaf ym Mhrydain ar y cei, ac mae pont Telford (1826) a phont reilffordd Stephenson yn croesi’r afon ochr yn ochr.FfynonellauConwy ↗Wikipedia (Saesneg)Conwy, tref farchnad gaerog ar lan orllewinol afon Conwy; daw’r enw o’r hen eiriau Cymraeg cyn, ‘prif’, a gwy, ‘dŵr’, a sillafwyd yn Conway yn Saesneg hyd 1972; safle gwreiddiol Abaty Aberconwy, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr; codwyd y castell a muriau’r dref ar orchymyn Edward I; Plas Mawr, tŷ o oes Elisabeth a godwyd yn 1576 gan deulu Wynn; Tŷ Aberconwy, eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yw’r unig dŷ masnachwr o’r 14eg ganrif sydd wedi goroesi yng Nghonwy; saif y tŷ lleiaf ym Mhrydain, 3.05 wrth 1.8 metr, ar y cei; cwblhawyd pont grog Telford yn 1826, a phont reilffordd diwb Robert Stephenson yn 1848–49.Conwy Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Adeiladwyd gan Edward I rhwng 1283 a 1289 dan Feistr James o St George, gyda muriau’r dref, am tua £15,000; yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn bu’r Cymry’n gwarchae ar Edward yng Nghonwy o Ragfyr 1294 hyd Ionawr 1295, ac o’r môr yn unig y cafodd fwyd; ar Ddydd Gwener y Groglith 1401 lladdodd Rhys a Gwilym ap Tudur, wedi’u gwisgo fel seiri, y ddau wyliwr a chipio’r castell, ac yna cymerodd y Cymry’r dref gaerog; daliasant hi am tua thri mis ac ennill pardwn brenhinol wrth ildio; Safle Treftadaeth y Byd ers 1986.
Tywysog Gwynedd a fu’n ben ar Gymru am ddeugain mlynedd ac a briododd Siwan, merch y Brenin John.
Llywelyn FawrMae Anarawd fab Rhodri yn trechu’r Mersiaid yn aber afon Conwy. Mae’r croniclau’n ei alw’n ‘ddial Duw am Rodri’.
Dial RhodriAr draws Cymru mae’r Cymry’n codi ac yn dinistrio’r cestyll Normanaidd newydd i’r gorllewin o’r Conwy. Mae Cadwgan ap Bleddyn yn chwalu byddin Normanaidd yng Nghoed Yspwys.
Y Cymry yn codi yn erbyn y NormaniaidMae’r Llywelyn ab Iorwerth ifanc yn trechu ei ewythr Dafydd yn Aberconwy ac yn dechrau’r esgyniad a fydd yn ei wneud yn Llywelyn Fawr.
Llywelyn yn ennill yn AberconwyMae Llywelyn Fawr yn marw yn Aberconwy ar ôl deugain mlynedd fel tywysog mwyaf Cymru. Mae ei arch garreg bellach yn eglwys Llanrwst.
Marw Llywelyn FawrAr ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.
Cytundeb AberconwyMae Edward I yn dechrau codi Conwy, Caernarfon a Harlech. Daw Statud Rhuddlan yn 1284.
Cylch haearn EdwardMae cefndryd Glyndŵr, Rhys a Gwilym ap Tudur, yn cipio Castell Conwy tra bo’r gwarchodlu yn yr eglwys.
Cipio Conwy ar Ddydd Gwener y GroglithEnwir Caernarfon, Conwy, Harlech a Biwmares yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Y cestyll yn Safle Treftadaeth y BydFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf