Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Caerdydd

Caerdydd

Caerdydd · Cardiff

Caer Rufeinig, yna castell Normanaidd, yna porthladd glo mwyaf y byd. Prifddinas Cymru ers 1955 a chartref y Senedd.

Llun: Ffrynt efydd Canolfan Mileniwm Cymru gyda’i harysgrif Gymraeg a Saesneg, Bae Caerdydd · DaHuzyBru, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
CaerdyddYn Gymraeg: Caerdydd51.480° N, 3.180° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Caerdydd: y gaer ar afon Taf

Caerdydd

  • Caer caer
  • dydd Taf, mewn hen ffurf ar enw’r afon

Cardiff

  • Cardiff ffurf Saesneg ar Caerdydd, y gaer ar afon Taf

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Caerdydd, y gaer ar y Taf, o gaer Rufeinig a chastell Normanaidd yn un o borthladdoedd glo mwyaf y byd, ac ers 1955 hi yw prifddinas Cymru. Yma mae’r Senedd, yr Amgueddfa Genedlaethol a’r stadiwm cenedlaethol.

Dinas28 Hydref 1905
Prifddinas Cymru20 Rhagfyr 1955
Adeilad y Seneddagorwyd 1 Mawrth 2006

Y gaer ar y Taf

Cododd y Rhufeiniaid gaer ger aber y Taf yn y ganrif gyntaf, ac yn y drydedd ganrif gaer garreg o galchfaen Penarth, tua 194 wrth 184 metr, i warchod yr arfordir. Cafwyd ei muriau yn 1889 a’u hailgodi ar y llinellau Rhufeinig, ac maent yn dal i amgylchynu’r castell heddiw.

Owain yn cipio’r castell

Dechreuwyd y gorthwr Normanaidd y tu mewn i’r muriau Rhufeinig yn 1081. Yn 1404 cipiodd Owain Glyndŵr y dref a’r castell.

Metropolis y glo

Agorodd 2il Ardalydd Bute Doc Gorllewin Bute ym mis Hydref 1839, a gyda bron i saith milltir o geiau daeth Dociau Bute yn un o systemau dociau mwyaf y byd. Yn 1913 allforiwyd 10.7 miliwn tunnell o lo oddi yno, ac yn y Gyfnewidfa Lo y pennwyd pris glo’r byd.

Prifddinas

Daeth Caerdydd yn ddinas ar 28 Hydref 1905, a thyfodd adeiladau gwyn Parc Cathays o gwmpas Neuadd y Ddinas newydd. Cafodd yr Amgueddfa Genedlaethol ei siarter yn 1907, ac ar 20 Rhagfyr 1955 cadarnhawyd Caerdydd yn brifddinas Cymru.

Y Senedd

Aeth y darllediad cyntaf yng Nghymru allan o Gaerdydd ar 13 Chwefror 1923. Agorodd y stadiwm cenedlaethol ar 26 Mehefin 1999 gyda buddugoliaeth i Gymru dros Dde Affrica, ac ar Ddydd Gŵyl Dewi 2006 agorodd adeilad y Senedd ar y bae, wedi’i godi â mil tunnell o lechi Cymru a seddau o dderw Cymru. Yn 2021 gallai un o bob wyth o bobl y ddinas siarad Cymraeg, bron ddwywaith cyfran 1991.

Ei phobl

Ganed Ivor Novello ar Heol y Bont-faen yn 1893, a daeth Betty Campbell o Butetown yn brifathrawes ddu gyntaf Cymru.

Y Senedd, Bae CaerdyddStadiwm Principality

Ar fap y trefi →

Pobl Caerdydd

d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
1861–1943

Clara Novello Davies

Arweinydd Côr Merched Cymru (wedi’i gofnodi)

Yr athrawes ganu o Gaerdydd yr enillodd ei Chôr Merched Cymru yn Ffair y Byd Chicago yn 1893 ac a ganodd o flaen y Frenhines Victoria, a mam Ivor Novello.

Clara Novello Davies
1881–1945

Syr Thomas Lewis

Arloeswr olrhain y galon (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Gaerdydd a ddefnyddiodd yr electrocardiogram gyntaf i ddarllen rhythm y galon, gan sefydlu cardioleg fodern.

Syr Thomas Lewis
1891–1918

Morfydd Llwyn Owen

Cyfansoddwraig a chantores (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwraig a chantores ddisglair o Drefforest a ysgrifennodd rai o ganeuon Cymraeg gorau’r ganrif cyn ei marw yn chwech ar hugain oed.

Morfydd Llwyn Owen
1893–1951

Ivor Novello

Cyfansoddwr a seren (wedi’i gofnodi)

Cyfansoddwr ‘Keep the Home Fires Burning’ a aned yng Nghaerdydd, eilun y llwyfan a brenin y sioe gerdd. Mae Gwobrau Ivor Novello yn dwyn ei enw.

Ivor Novello
1899–1981

Martyn Lloyd-Jones

Y Doctor (wedi’i gofnodi)

Meddyg o Gaerdydd a roddodd y gorau i yrfa feddygol ddisglair i bregethu, yn gyntaf yn Aberafan ac yna am ddeng mlynedd ar hugain yng Nghapel Westminster yn Llundain.

Martyn Lloyd-Jones
1923–2014

Dannie Abse

Bardd a meddyg (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gaerdydd a fu hefyd yn feddyg y frest am dros ddeng mlynedd ar hugain, ac a ysgrifennodd yn gynnes am Gymru, meddygaeth a’i deulu Iddewig.

Dannie Abse
1933–2020

John Jenkins

Arweinydd MAC (wedi’i gofnodi)

Rhingyll yn y fyddin o Gwm Rhymni a arweiniodd Fudiad Amddiffyn Cymru yn ei ymgyrch yn erbyn pibellau dŵr Cymru ac Arwisgo 1969. Tryweryn ac Aberfan, meddai, a’i gyrrodd.

John Jenkins
born 1937

Gillian Clarke

Bardd Cenedlaethol Cymru (wedi’i gofnodi)

Bardd o Gaerdydd y darllenir ei cherddi ym mhob ysgol yng Nghymru; Bardd Cenedlaethol Cymru o 2008 i 2016.

Gillian Clarke
born 1940

Brian Josephson

Ffisegydd Nobel (wedi’i gofnodi)

Ffisegydd a aned yng Nghaerdydd a ragfynegodd, yn 22 oed, effaith Josephson, a ddefnyddir yn offer mwyaf sensitif y byd, ac a enillodd Wobr Nobel yn 33.

Brian Josephson
born 1949

Ken Follett

Meistr y stori (wedi’i gofnodi)

Nofelydd o Gaerdydd, awdur Eye of the Needle a The Pillars of the Earth, un o awduron mwyaf poblogaidd y byd.

Ken Follett
b. 1952

David Emanuel

Cynllunydd y ffrog briodas frenhinol (wedi’i gofnodi)

Cynllunydd ffasiwn o Ben-y-bont ar Ogwr a wnaeth, gydag Elizabeth Emanuel, ffrog briodas Diana, Tywysoges Cymru, yn 1981, un o ffrogiau enwocaf erioed.

David Emanuel

Ar y llinell amser

  1. Caer yng Nghaerdydd (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.

    Caer yng Nghaerdydd
  2. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr
  3. Agor Camlas Morgannwg

    Mae Camlas Morgannwg yn agor o Ferthyr Tudful i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, gan gludo haearn Merthyr i lawr i’r môr.

    Agor Camlas Morgannwg
  4. Gwrthryfel Merthyr

    Mae gweithwyr yn cipio Merthyr ac yn codi’r faner goch. Crogir Dic Penderyn yng Nghaerdydd.

    Gwrthryfel Merthyr
  5. Doc cyntaf Caerdydd

    Mae Ardalydd Bute yn agor Doc Gorllewinol Bute. O fewn saith deg mlynedd, Caerdydd yw porthladd glo mwyaf y byd.

    Doc cyntaf Caerdydd
  6. Rheilffordd Cwm Taf

    Mae Rheilffordd Cwm Taf Isambard Kingdom Brunel yn cysylltu Merthyr â’r dociau yng Nghaerdydd.

    Rheilffordd Cwm Taf
  7. Colegau yng Nghaerdydd a Bangor

    Mae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.

    Colegau yng Nghaerdydd a Bangor
  8. Agor y Gyfnewidfa Lo

    Mae’r Gyfnewidfa Lo yn agor yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd. Ar ei llawr masnachu y pennir pris glo’r byd.

    Agor y Gyfnewidfa Lo
  9. Prifysgol Cymru

    Mae colegau Aberystwyth, Bangor a Chaerdydd yn uno i ffurfio prifysgol genedlaethol, a dalwyd yn rhannol gan gasgliadau’r capeli.

    Prifysgol Cymru
  10. Y Llydawiaid yn yr Orsedd

    Daw ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd y Beirdd. Y flwyddyn wedyn sefydlant Orsedd Llydaw.

    Y Llydawiaid yn yr Orsedd
  11. Y siec filiwn punt gyntaf

    Llofnodir y siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd, am fargen mewn glo Cymreig.

    Y siec filiwn punt gyntaf
  12. Cymru’n curo’r Crysau Duon

    Mae Cymru’n ennill o 3–0 ar Barc yr Arfau, a daw Caerdydd yn ddinas yr un flwyddyn.

    Cymru’n curo’r Crysau Duon

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf