Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Caerffili
Caerffili
Ei gastell, a ddechreuwyd gan Gilbert de Clare yn 1268 yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, yw’r mwyaf yng Nghymru.
Llun: Castell Caerffili a’i lynnoedd o’r awyr · Cadw, OGL v1.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Caerffili: caer Ffili
Caerffili
Caerffili yw caer Ffili, a gredir yn Sant Ffili, mab Sant Cenydd. Roedd gan y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC, ac uwchben y dref saif y castell mwyaf yng Nghymru, yn ail ym Mhrydain i Windsor yn unig.FfynonellauCaerphilly ↗Wikipedia (Saesneg)Caerffili, ‘caer Ffili’, a gredir yn Sant Ffili, mab Sant Cenydd; cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC, a ddefnyddiwyd hyd ganol yr ail ganrif; dechreuodd Gilbert de Clare y castell ar 11 Ebrill 1268, a pheidiodd y gwaith yn 1270 pan ymosododd lluoedd Tywysog Cymru arno; tyfodd yn dref farchnad yn y 1700au, agorodd yr orsaf yn 1871 a chododd Rheilffordd Rhymni ei gweithdai yma yn 1899; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1950; cynhelir gŵyl y Caws Mawr wrth y castell bob haf ers 1998; agorodd Y Galeri yn 2012; saif cerflun o Tommy Cooper yn y Twyn; roedd 41,402 yn byw yn y dref yn 2011.Caerphilly Castle ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruY castell mwyaf yng Nghymru, yn ail i Windsor yn unig ym Mhrydain gyfan, gyda thŵr sy’n gwyro’n fwy na thŵr Pisa.
| Caer Rufeinig | tua 75 OCFfynhonnellCaerphilly ↗Wikipedia (Saesneg)Caerffili, ‘caer Ffili’, a gredir yn Sant Ffili, mab Sant Cenydd; cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC, a ddefnyddiwyd hyd ganol yr ail ganrif; dechreuodd Gilbert de Clare y castell ar 11 Ebrill 1268, a pheidiodd y gwaith yn 1270 pan ymosododd lluoedd Tywysog Cymru arno; tyfodd yn dref farchnad yn y 1700au, agorodd yr orsaf yn 1871 a chododd Rheilffordd Rhymni ei gweithdai yma yn 1899; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1950; cynhelir gŵyl y Caws Mawr wrth y castell bob haf ers 1998; agorodd Y Galeri yn 2012; saif cerflun o Tommy Cooper yn y Twyn; roedd 41,402 yn byw yn y dref yn 2011. |
|---|---|
| Dechrau’r castell | 11 Ebrill 1268FfynhonnellCaerphilly ↗Wikipedia (Saesneg)Caerffili, ‘caer Ffili’, a gredir yn Sant Ffili, mab Sant Cenydd; cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC, a ddefnyddiwyd hyd ganol yr ail ganrif; dechreuodd Gilbert de Clare y castell ar 11 Ebrill 1268, a pheidiodd y gwaith yn 1270 pan ymosododd lluoedd Tywysog Cymru arno; tyfodd yn dref farchnad yn y 1700au, agorodd yr orsaf yn 1871 a chododd Rheilffordd Rhymni ei gweithdai yma yn 1899; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1950; cynhelir gŵyl y Caws Mawr wrth y castell bob haf ers 1998; agorodd Y Galeri yn 2012; saif cerflun o Tommy Cooper yn y Twyn; roedd 41,402 yn byw yn y dref yn 2011. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1950FfynhonnellCaerphilly ↗Wikipedia (Saesneg)Caerffili, ‘caer Ffili’, a gredir yn Sant Ffili, mab Sant Cenydd; cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC, a ddefnyddiwyd hyd ganol yr ail ganrif; dechreuodd Gilbert de Clare y castell ar 11 Ebrill 1268, a pheidiodd y gwaith yn 1270 pan ymosododd lluoedd Tywysog Cymru arno; tyfodd yn dref farchnad yn y 1700au, agorodd yr orsaf yn 1871 a chododd Rheilffordd Rhymni ei gweithdai yma yn 1899; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1950; cynhelir gŵyl y Caws Mawr wrth y castell bob haf ers 1998; agorodd Y Galeri yn 2012; saif cerflun o Tommy Cooper yn y Twyn; roedd 41,402 yn byw yn y dref yn 2011. |
Dechreuodd Gilbert de Clare y castell yn 1268 i ddal ei diroedd newydd yng ngogledd Morgannwg. Yn 1270 ymosododd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ar y safle a’i losgi, a’r flwyddyn wedyn anfonodd Harri III ddau esgob i gymryd y castell i’w gofal, ac addawsant i Lywelyn y peidiai’r gwaith.FfynhonnellCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Gilbert de Clare godi’r castell yn 1268; yn 1270 ymosododd Llywelyn ap Gruffudd ar y safle a’i losgi; yn 1271 anfonodd Harri III ddau esgob i gymryd y castell i’w gofal, ac addawsant i Lywelyn y peidiai’r gwaith; mae tŵr de-ddwyrain y ward fewnol yn gwyro tuag allan tua 10 gradd; bu’r castell yn eiddo i Ardalyddion Bute o 1776, toeodd y trydydd ardalydd y Neuadd Fawr yn yr 1870au ac adferodd y pedwerydd ef rhwng 1928 a 1939; yn 1950 rhoddwyd y castell i’r wladwriaeth a llanwyd y llynnoedd eto.
Ar 28 Ionawr 1316 gwnaeth Llywelyn Bren, o dylwyth brenhinol Senghennydd ac un o ddisgynyddion Ifor Bach, ymosodiad annisgwyl ar y castell a chipio’i ward allanol.FfynonellauLlywelyn Bren ↗Wikipedia (Saesneg)O deulu brenhinol Senghennydd, un o ddisgynyddion Ifor Bach; collodd ei dad Senghennydd yn y 1260au i Gilbert de Clare; yn 1315 gwnaed Payn de Turberville yn geidwad Morgannwg a gwasgodd ar y bobl mewn cyfnod o newyn; siaradodd Llywelyn yn ei erbyn, fe’i gwysiwyd i Lincoln, ac aeth adref yn hytrach; ar 28 Ionawr 1316 ymosododd yn ddirybudd ar gastell Caerffili a chymryd y beili allanol; lledodd y gwrthryfel ar draws Morgannwg; ar 18 Mawrth 1316 ildiodd yn Ystradfellte, gan ddweud mai ef oedd achos y cyfan a gofyn am gael ei gosbi ef yn unig; roedd copi o’r Roman de la Rose ymysg ei bethau, yr unig un y gwyddys amdano yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg; aeth Hugh Despenser ag ef i Gaerdydd a’i ddienyddio heb brawf; fe’i claddwyd yn y Brodyr Llwydion, Caerdydd; cafodd ei feibion Senghennydd yn ôl yn 1327.Llywelyn Bren ↗Wikipedia (Saesneg)Llywelyn Bren (ganwyd yn y 1260au, bu farw tua 1317), Llywelyn ap Gruffudd ap Rhys, arweinydd gwrthryfel 1316, yr her ddifrifol olaf i reolaeth Lloegr hyd Owain Lawgoch; o dŷ brenhinol Senghennydd a Meisgyn ac yn or-ŵyr i Ifor Bach; dysgodd ei dad Gymraeg, Ffrangeg a Lladin iddo; priododd Leucu, a bu iddynt o leiaf saith mab; ymhlith ei eiddo yn 1317 roedd y Roman de la Rose, yr unig gopi y gwyddys amdano yng Nghymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg; wedi i Gilbert de Clare syrthio yn Bannockburn yn 1314, gwnaed Payn de Turberville o Goety yn geidwad Morgannwg yn 1315 a gwasgodd yn galed ar y bobl mewn newyn tair blynedd; siaradodd Llywelyn yn ei erbyn, apelio at Edward II, cael ei alw’n ‘fab angau’ gan y brenin a’i wysio i Lincoln erbyn 27 Ionawr 1316, ond aeth adref; ar 28 Ionawr 1316 ymosododd ar Gastell Caerffili a chipio’r ward allanol; lledodd y gwrthryfel o orllewin Morgannwg i Ruddni; daeth Humphrey de Bohun, Iarll Henffordd, yn ei erbyn; ar 18 Mawrth 1316 ildiodd yn Ystradfellte, gan ddweud wrth ei wŷr mai ef yn unig ddylai gael ei gosbi; enillodd ei ymarweddiad barch Henffordd a Roger Mortimer, a anogodd y brenin i’w faddau ac a enillodd bardwn i lawer o’i wŷr; daliwyd ef yn y Tŵr o Orffennaf 1316 hyd Fehefin 1317; aeth Hugh Despenser yr Ieuaf ag ef i Gastell Caerdydd a’i roi i farwolaeth, lladd heb farn gyfreithlon yng ngolwg pobl yr oes; claddwyd ef yn y Brodordy Llwyd, Caerdydd; helpodd ei farw i uno’r Cymry ac arglwyddi’r Mers yn erbyn y Despenseriaid yn 1321; rhoddwyd ei diroedd yn Senghennydd yn ôl i’w feibion ar 11 Chwefror 1327, a bu Lleucu fyw hyd 1349.
Gyda’i lynnoedd a’i furiau mae’r castell yn gorchuddio tua deg erw ar hugain, ac mae ei dŵr de-ddwyreiniol yn gwyro tuag allan tua deg gradd, yn gamach na thŵr Pisa hyd yn oed. Adferodd Ardalyddion Bute ef rhwng 1928 a 1939, ac yn 1950 rhoddwyd ef i’r wladwriaeth a llanwyd ei lynnoedd eto.FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Caerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Gilbert de Clare godi’r castell yn 1268; yn 1270 ymosododd Llywelyn ap Gruffudd ar y safle a’i losgi; yn 1271 anfonodd Harri III ddau esgob i gymryd y castell i’w gofal, ac addawsant i Lywelyn y peidiai’r gwaith; mae tŵr de-ddwyrain y ward fewnol yn gwyro tuag allan tua 10 gradd; bu’r castell yn eiddo i Ardalyddion Bute o 1776, toeodd y trydydd ardalydd y Neuadd Fawr yn yr 1870au ac adferodd y pedwerydd ef rhwng 1928 a 1939; yn 1950 rhoddwyd y castell i’r wladwriaeth a llanwyd y llynnoedd eto.Caerphilly Castle ↗Cadw, gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Llywodraeth CymruY castell mwyaf yng Nghymru, yn ail i Windsor yn unig ym Mhrydain gyfan, gyda thŵr sy’n gwyro’n fwy na thŵr Pisa.
Tyfodd Caerffili’n dref farchnad yn y 1700au, a daeth y rheilffordd yn 1871. Cynhelir gŵyl y Caws Mawr wrth y castell bob haf ers 1998, agorodd Y Galeri yn 2012, ac mae cerflun o’r digrifwr Tommy Cooper yn sefyll yn y Twyn.FfynhonnellCaerphilly ↗Wikipedia (Saesneg)Caerffili, ‘caer Ffili’, a gredir yn Sant Ffili, mab Sant Cenydd; cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC, a ddefnyddiwyd hyd ganol yr ail ganrif; dechreuodd Gilbert de Clare y castell ar 11 Ebrill 1268, a pheidiodd y gwaith yn 1270 pan ymosododd lluoedd Tywysog Cymru arno; tyfodd yn dref farchnad yn y 1700au, agorodd yr orsaf yn 1871 a chododd Rheilffordd Rhymni ei gweithdai yma yn 1899; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1950; cynhelir gŵyl y Caws Mawr wrth y castell bob haf ers 1998; agorodd Y Galeri yn 2012; saif cerflun o Tommy Cooper yn y Twyn; roedd 41,402 yn byw yn y dref yn 2011.
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddDigrifwr o Gaerffili mewn ffez goch y gwnaeth ei driciau hud a âi’n ogoneddus o chwith ef yn un o ddiddanwyr anwylaf pob oes.
Tommy CooperMae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codiFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf