Roald Dahl
Storïwr o Landaf (wedi’i gofnodi)Ganed yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy; hoff awdur plant y byd: Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG.
Roald Dahl

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Caerdydd
Caerdydd
Anrhydeddir Teilo a Dyfrig yn ei heglwys gadeiriol, un o’r hynaf ym Mhrydain. Mae Llyfr Llandaf yn cadw siarteri’n mynd yn ôl i’r 600au.
Llun: Eglwys Gadeiriol Llandaf · Dolica, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llandaf: llan ar afon Taf
Llandaf
Llandaff
Llandaf, yr eglwys ar y Taf, yw sedd Esgob Llandaf. Mae ei heglwys gadeiriol wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant o Gymru, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, ac mae eu beddau ynddi.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.
| Dechrau’r eglwys gadeiriol | 1120FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Urban, yr esgob Normanaidd cyntaf, a benodwyd yn 1107, yr eglwys gadeiriol newydd yn 1120, yr un flwyddyn y daethpwyd â gweddillion Dyfrig o Enlli; daw corff yr eglwys a’r ffryntiad gorllewinol o waith Henry de Abergavenny, 1193–1218, ac mae cerflun o Sant Teilo yn y ffryntiad gorllewinol o tua 1220; codwyd Capel y Forwyn rhwng 1266 a 1287; ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur, arglwydd Morgannwg o 1484 hyd 1495; dechreuwyd triptych Rossetti, Had Dafydd, yn 1860; ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn parasiwt do corff yr eglwys, yr ystlys ddeheuol a’r cabidyldy i ffwrdd; arweiniodd George Pace yr ailgodi o 1949, ychwanegodd Gapel Dewi a Chapel Coffa Catrawd Gymreig, a chododd Grist mewn Mawrhydi Jacob Epstein uwchben corff yr eglwys ar fwa concrit; roedd yr eglwys gadeiriol mewn defnydd eto ym mis Mehefin 1958, a daeth Elizabeth II i nodi diwedd yr adfer ar 6 Awst 1960; crogwyd cylch o ddeuddeg cloch yn 1992. |
|---|---|
| Llyfr Llandaf | tua 1125FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959. |
| Roald Dahl | ganed yma, 1916FfynhonnellRoald Dahl’s Wales ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ganed yn 1916 yn Villa Marie, Fairwater Road, Llandaf, i deulu o Norwy, a’i fedyddio yn yr Eglwys Norwyaidd ym Mae Caerdydd. |
Mae traddodiad Cymru’n cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd. Mae bedd Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, yn yr eglwys gadeiriol hefyd.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Gadeiriol Llandaf, Caerdydd, sedd Esgob Llandaf, wedi’i chysegru i Bedr a Phaul ac i dri sant Cymreig, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy; mae’r adeilad presennol o’r 12fed ganrif, ar safle eglwys gynharach; ynddi mae beddau Dyfrig, a ledodd y ffydd drwy Ergyng a llawer o dde-ddwyrain Cymru, Meurig ap Tewdrig, brenin Gwent, Teilo, a llawer o esgobion, o Euddogwy yn y 7fed ganrif ymlaen; mae traddodiad Cymru yn cysylltu sefydlu’r eglwys â Lleurwg, Lucius, brenin y Brythoniaid yn yr 2il ganrif, y Cristion cyntaf ym Mhrydain, a ofynnodd i’r Pab Eleutherius ei ddwyn i’r ffydd; dywed y Trioedd i Leurwg ‘wneud yr Eglwys gyntaf yn Llandaf, y gyntaf yn Ynys Prydain’, ac enwant Landaf yn gyntaf o dair archesgobaeth Ynys Prydain, ‘o rodd Lleurwg … a roddodd gyntaf diroedd a breintiau i’r rhai a gofleidiodd gyntaf y ffydd yng Nghrist’; enwir Ffagan, Dyfan ac Elfan ymhlith y rhai a gyflawnodd ddymuniad y Pab, a gelwir Ffagan weithiau’n esgob cyntaf; ysgrifennodd Iolo Morganwg yn helaeth am y sefydlu cynnar hwn; daliai’r Normaniaid mai Dyfrig a Theilo oedd y sylfaenwyr, a chydag Euddogwy hwy yw ei nawddsaint; llawer o hen feini ar y safle, yn eu plith croes wrth ffynnon Llys yr Esgob; dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol yn 1120 a dwyn gweddillion Dyfrig o Enlli; gorffennwyd y gwaith dan yr Esgob Nicholas ap Gwrgant, a fu farw yn 1183; mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal cerflun o Deilo; codwyd Capel y Forwyn gan yr Esgob William de Braose (1266–87); ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur ac mae’n dwyn ei enw; adferwyd gan John Prichard rhwng 1843 a 1869 a’i hailagor ar 16 Ebrill 1857; triptych gan Dante Gabriel Rossetti, ffenestr gan Ford Madox Brown a phaneli gan Edward Burne-Jones; difrodwyd yn ddrwg gan ffrwydryn parasiwt yn Ionawr 1941.
Dechreuodd yr Esgob Urban yr eglwys gadeiriol bresennol yn 1120, y flwyddyn y daethpwyd â gweddillion Dyfrig yma o Enlli. Mae’r ffryntiad gorllewinol o tua 1220 yn dal i gadw cerflun o Sant Teilo, ac ychwanegodd Siasbar Tudur y tŵr gogledd-orllewinol ddiwedd y 1400au.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Urban, yr esgob Normanaidd cyntaf, a benodwyd yn 1107, yr eglwys gadeiriol newydd yn 1120, yr un flwyddyn y daethpwyd â gweddillion Dyfrig o Enlli; daw corff yr eglwys a’r ffryntiad gorllewinol o waith Henry de Abergavenny, 1193–1218, ac mae cerflun o Sant Teilo yn y ffryntiad gorllewinol o tua 1220; codwyd Capel y Forwyn rhwng 1266 a 1287; ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur, arglwydd Morgannwg o 1484 hyd 1495; dechreuwyd triptych Rossetti, Had Dafydd, yn 1860; ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn parasiwt do corff yr eglwys, yr ystlys ddeheuol a’r cabidyldy i ffwrdd; arweiniodd George Pace yr ailgodi o 1949, ychwanegodd Gapel Dewi a Chapel Coffa Catrawd Gymreig, a chododd Grist mewn Mawrhydi Jacob Epstein uwchben corff yr eglwys ar fwa concrit; roedd yr eglwys gadeiriol mewn defnydd eto ym mis Mehefin 1958, a daeth Elizabeth II i nodi diwedd yr adfer ar 6 Awst 1960; crogwyd cylch o ddeuddeg cloch yn 1992.
Tua 1125 lluniodd un o swyddogion yr eglwys gadeiriol Lyfr Llandaf, gyda bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy, 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif ymlaen, a Braint Teilo, darn cynnar o ryddiaith Gymraeg. Prynodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru ef yn 1959.FfynhonnellBook of Llandaff ↗Wikipedia (Saesneg)Wedi’i grynhoi tua 1125 gan swyddog anhysbys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf, i gynorthwyo’r Esgob Urban yn ei ddadleuon am ffiniau â Thyddewi a Henffordd; Lladin yn bennaf gyda llawer o enwau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol a’r testun Cymraeg Braint Teilo; bucheddau Dyfrig, Teilo ac Euddogwy a 149 o siarteri o ddiwedd y chweched ganrif hyd ddiwedd yr unfed ganrif ar ddeg; yng ngofal teulu Davies o Lannerch o’r ail ganrif ar bymtheg a’i brynu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1959.
Ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn Almaenig do corff yr eglwys i ffwrdd. Arweiniodd George Pace yr ailgodi, ac uwchben corff yr eglwys cododd ffigur mawr Jacob Epstein o Grist mewn Mawrhydi ar fwa concrit. Roedd yr eglwys gadeiriol wedi’i hadfer mewn defnydd eto ym mis Mehefin 1958.FfynhonnellLlandaff Cathedral ↗Wikipedia (Saesneg)Dechreuodd Urban, yr esgob Normanaidd cyntaf, a benodwyd yn 1107, yr eglwys gadeiriol newydd yn 1120, yr un flwyddyn y daethpwyd â gweddillion Dyfrig o Enlli; daw corff yr eglwys a’r ffryntiad gorllewinol o waith Henry de Abergavenny, 1193–1218, ac mae cerflun o Sant Teilo yn y ffryntiad gorllewinol o tua 1220; codwyd Capel y Forwyn rhwng 1266 a 1287; ychwanegwyd y tŵr gogledd-orllewinol gan Siasbar Tudur, arglwydd Morgannwg o 1484 hyd 1495; dechreuwyd triptych Rossetti, Had Dafydd, yn 1860; ar 2 Ionawr 1941 chwythodd ffrwydryn parasiwt do corff yr eglwys, yr ystlys ddeheuol a’r cabidyldy i ffwrdd; arweiniodd George Pace yr ailgodi o 1949, ychwanegodd Gapel Dewi a Chapel Coffa Catrawd Gymreig, a chododd Grist mewn Mawrhydi Jacob Epstein uwchben corff yr eglwys ar fwa concrit; roedd yr eglwys gadeiriol mewn defnydd eto ym mis Mehefin 1958, a daeth Elizabeth II i nodi diwedd yr adfer ar 6 Awst 1960; crogwyd cylch o ddeuddeg cloch yn 1992.
Ganed Roald Dahl yn 1916 yn Villa Marie ar Heol y Tyllgoed, i deulu o Norwy. O’r 1960au hyd 2020 darlledai BBC Cymru o Dŷ Darlledu yn Llandaf.FfynonellauRoald Dahl’s Wales ↗Croeso Cymru, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Ganed yn 1916 yn Villa Marie, Fairwater Road, Llandaf, i deulu o Norwy, a’i fedyddio yn yr Eglwys Norwyaidd ym Mae Caerdydd.BBC Cymru Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r darllediad cyntaf yng Nghymru ar 13 Chwefror 1923, o’r orsaf 5WA yn 19 Stryd y Castell, Caerdydd; symudodd y BBC i 39 Plas y Parc ym mis Mawrth 1924; agorodd Tŷ Darlledu Llandaf yn y 1960au a bu’n gartref i’r BBC yng Nghymru hyd 2020; dechreuodd Radio Cymru yn 1977 a Radio Wales yn 1978.
Ganed yn Llandaf, Caerdydd, i rieni o Norwy; hoff awdur plant y byd: Charlie and the Chocolate Factory, Matilda, The BFG.
Roald DahlCyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
Teilo SantMae clerigwyr Llandaf yn casglu bucheddau eu saint a siarteri eu heglwys yn un llyfr mawr, yn llawn hen enwau lleoedd Cymraeg.
Llyfr LlandafFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf