
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Caerdydd
Caerdydd
Sain Ffagan · St Fagans
Cartref Amgueddfa Werin Cymru, lle saif hen adeiladau o bob rhan o Gymru eto. Ymladdwyd brwydr yn y Rhyfel Cartref yma yn 1648.
Llun: Eglwys y Santes Fair, Sain Ffagan · Peter Broster, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Sain Ffagan: ar ôl y sant cynnar Ffagan
Sain Ffagan
- Sain sant (o flaen enw sant, o’r Ffrangeg Normanaidd)
- Ffagan Ffagan Sant
St Fagans
- St Saesneg: sant
- Fagans Ffagan Sant; Sain Ffagan yn Gymraeg
Yn Sain Ffagan mae Amgueddfa Werin Cymru, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain, lle mae mwy na deugain o adeiladau o bob rhan o Gymru wedi’u tynnu i lawr a’u codi eto yn nhir plasty o oes Elisabeth.FfynonellauSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.St Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).
| Agor yr amgueddfa | 1 Gorffennaf 1948FfynhonnellSt Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955). |
|---|---|
| Adeiladau | mwy na deugainFfynhonnellSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig. |
| Amgueddfa’r Flwyddyn | 2019FfynhonnellSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig. |
Syniad Iorwerth Peate
Breuddwydiai’r bardd a’r ysgolhaig Iorwerth Peate o Lanbryn-mair am amgueddfa o fywyd Cymru fel amgueddfeydd awyr agored Llychlyn. Ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth Gastell Sain Ffagan a’i erddi, ac agorodd Amgueddfa Werin Cymru ar 1 Gorffennaf 1948, gyda Peate yn guradur cyntaf iddi.FfynonellauIorwerth Peate ↗Wikipedia (Saesneg)Iorwerth Cyfeiliog Peate (27 Chwefror 1901 – 19 Hydref 1982), bardd ac ysgolhaig o Gymro, sy’n fwyaf adnabyddus fel sylfaenydd, gyda Cyril Fox, Amgueddfa Werin Sain Ffagan; ganed yn Llanbryn-mair, Sir Drefaldwyn; taniwyd ei ddiddordeb mewn astudiaethau gwerin yn Aberystwyth dan H. J. Fleure a T. Gwynn Jones; enillodd wobrau’r brifysgol am farddoniaeth; wedi’i ysbrydoli gan amgueddfeydd awyr agored Sgandinafia, roedd ganddo weledigaeth o greu amgueddfa felly i fywyd a diwylliant Cymru; dechreuwyd y gwaith yn 1946 ar dir Castell Sain Ffagan, rhodd gan Iarll Plymouth; agorodd yn 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, sydd heddiw’n Amgueddfa Hanes Cenedlaethol Sain Ffagan; Ceidwad â Gofal, wedyn Curadur, o’r agor hyd 1971; cyhoeddodd ar fywyd gwerin yn Gymraeg a Saesneg; heddychwr a gwrthwynebydd cydwybodol (1941); beirniad yn yr Eisteddfod Genedlaethol am flynyddoedd; doethuriaethau er anrhydedd gan Brifysgol Genedlaethol Iwerddon a Phrifysgol Cymru; gwrthododd OBE yn 1963; bu’n byw ym Mhentref Gardd Rhiwbina, Caerdydd, lle mae plac glas er cof amdano; claddwyd ei lwch ef a Nansi yng nghapel Undodaidd Pen-rhiw yn yr amgueddfa.St Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).
Carreg wrth garreg
Ymhlith yr adeiladau cyntaf i ddod roedd ysgubor o Benley, ffermdy Abernodwydd o Langadfan, ffatri wlân Esgair Moel o Lanwrtyd a ffermdy Kennixton o Ŵyr. Rhifwyd pob un, ei dynnu i lawr a’i ailgodi’n ofalus.FfynhonnellSt Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).
Eglwys, bythynnod a sefydliad
Agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i phaentio eto fel yr oedd cyn y Diwygiad, yn 2007. Mae rhes o fythynnod gweithwyr o Ryd-y-car ym Merthyr Tudful wedi’u dodrefnu yn eu tro o 1800 hyd 1985, ac mae Sefydliad y Gweithwyr Oakdale gerllaw.FfynhonnellSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.
Llys Llywelyn
Ym mis Hydref 2018 agorodd Llys Llywelyn, llys tywysogion Gwynedd wedi’i ailgodi o gloddio Llys Rhosyr ym Môn. Wrth ei ymyl saif pentref o Oes yr Haearn, wedi’i godi hefyd o dystiolaeth archaeoleg.FfynonellauSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.St Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955).
Ffefryn
Wedi chwe blynedd o adnewyddu gwerth £30 miliwn, enwyd Sain Ffagan yn Amgueddfa’r Flwyddyn y Gronfa Gelf yn 2019. Mae mynediad, fel i holl amgueddfeydd cenedlaethol Cymru, am ddim.FfynonellauSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.Amgueddfa Cymru – Museum Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd y Brenin Edward VII ei siarter frenhinol i’r amgueddfa ar 19 Mawrth 1907; gosododd y Brenin Siôr V garreg sylfaen yr adeilad ym Mharc Cathays ar 26 Mehefin 1912, ac agorodd i’r cyhoedd ar 28 Hydref 1922; heddiw mae ganddi saith amgueddfa, yn eu plith Sain Ffagan, y Pwll Mawr ac Amgueddfa Lechi Cymru, ac mae mynediad i bob safle am ddim.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Ar y llinell amser
Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)
Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.
Y Brenin Lleurwg yn anfon i RufainBrwydr Sain Ffagan
Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.
Brwydr Sain Ffagan
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








