Cadog
Cadog Ddoeth (cronicl cynnar:Lifris, Buchedd Cadog, tua 1100)Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.
Cadog
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Bro Morgannwg
Bro Morgannwg
Sefydlodd Cadog fynachlog yma yn y 500au a ddaeth yn un o ysgolion mawr Cymru gynnar. Ganwyd Iolo Morganwg yn y plwyf hwn yn 1747.
Llun: Eglwys Sant Cadog, Llancarfan · The National Churches Trust, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llancarfan: yr eglwys ar nant Carfan
Llancarfan
Llancarfan, ym Mro Morgannwg, yw’r lle y sefydlodd Cadog ei glas yn y 500au, a oedd yn enwog am ei ddysg.FfynonellauLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym Mro Morgannwg, safle clas Sant Cadog o’r 6g, a oedd yn enwog am ei ddysg; ganwyd Iolo Morganwg ym Mhen-onn gerllaw; mae’r rhan fwyaf o’r pentref yn ardal gadwraeth, a ddynodwyd yn 1971; 747 o bobl yn 2011.
| Clas Cadog | y 500auFfynhonnellLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym Mro Morgannwg, safle clas Sant Cadog o’r 6g, a oedd yn enwog am ei ddysg; ganwyd Iolo Morganwg ym Mhen-onn gerllaw; mae’r rhan fwyaf o’r pentref yn ardal gadwraeth, a ddynodwyd yn 1971; 747 o bobl yn 2011. |
|---|---|
| Darganfod y murluniau | 2008FfynhonnellLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw. |
| Poblogaeth | 747 (2011)FfynhonnellLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref ym Mro Morgannwg, safle clas Sant Cadog o’r 6g, a oedd yn enwog am ei ddysg; ganwyd Iolo Morganwg ym Mhen-onn gerllaw; mae’r rhan fwyaf o’r pentref yn ardal gadwraeth, a ddynodwyd yn 1971; 747 o bobl yn 2011. |
Sefydlodd Cadog, mab Gwynllyw a Gwladys, y fynachlog yma, a thyfodd yn ganolfan ddysg fawr. Dywedir i’w ewythr, y Brenin Pawl o Benychen, roi iddo’r cwm lle dangosodd baedd gwyn y fan iddo.FfynonellauCadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.Cadoc (his Life) ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 497; gelwir ef yn Gattwg Ddoeth, a chasglwyd ei ddywediadau yng nghyfrol III y Myvyrian Archaiology; ysgrifennwyd y Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; rhoddodd ei ewythr y brenin Pawl o Benychen iddo’r dyffryn lle dangosodd baedd gwyn y lle iddo; Llancarfan, ‘eglwys y ceirw’, gyda mynachlog, coleg ac ysbyty; daeth dau garw o’r goedwig i helpu i lusgo coed, felly Nant Carfan yw’r nant; astudiodd dair blynedd yn Iwerddon a chyda Bachan o’r Eidal; mynachlog yn yr Alban, efallai yn Kilmadock ger Doune, a’i ddilynwyr yno’n Gille Dog; ynys yn afon Etel yn Llydaw, L’Ile de Cado, a rhyw ddeg ar hugain o enwau lleoedd Llydewig; yn y Trioedd yn un o dri cheidwad y Greal gydag Illtud a Pheredur; yn y Martyroleg Rufeinig ar 21 Medi.
Astudiodd Cainnech o Aghaboe a Charadog o Lancarfan yma. Ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Sant Cadog yma, ac ysgrifennodd Caradog Fucheddau Gildas a Chadog.FfynonellauLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.Llancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.Caradoc of Llancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog o Lancarfan, clerigwr ac awdur Cymreig o’r ddeuddegfed ganrif, a ystyrir yn gyffredinol yn awdur Buchedd Gildas a Buchedd Sant Cadog yn Lladin; cyfoeswr i Sieffre o Fynwy, sydd ar ddiwedd ei Historia yn cyfeirio at Garadog yn ysgrifennu parhad o 689 hyd ei amser ei hun; dyddir Buchedd Gildas tua 1130–1150 ac mae’n adnabod abaty Glastonbury yn dda; mae ei Fuchedd Cadog, sylfaenydd y clas yn Llancarfan, mewn llawysgrif yng Nghaergrawnt gyda Buchedd Gildas, ac ar ei diwedd mae’r awdur yn ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy; mae’r Brenin Arthur yn gymeriad mawr ym Muchedd Cadog; cyflwynodd yr hynafiaethydd David Powel o’r unfed ganrif ar bymtheg ei Historie of Cambria fel parhad o gronicl Caradog.
Yn 2008 cafwyd murluniau canoloesol o dan wyngalch yr eglwys, yn eu plith un o ddim ond tri llun o San Siôr yn eglwysi Cymru, a gorffennwyd y gwaith i’w dadorchuddio yn 2013.FfynhonnellLlancarfan ↗Wikipedia (Saesneg)Yr eglwys yw safle clas Cadog o’r chweched ganrif, a oedd yn enwog am ei ddysg; ymhlith y rhai a astudiodd yno roedd Caradog o Lancarfan a Cainnech o Aghaboe; cafwyd paentiadau canoloesol dan wyngalch yn gynnar yn 2008, gydag un o dri llun yn unig o Sain Siôr yn eglwysi Cymru; gorffennwyd yr adfer yn 2013; yn ddiweddarach roedd yr eglwys yn eiddo i Abaty Caerloyw.
Ganwyd Iolo Morganwg ym Mhen-onn yn y plwyf ar 10 Mawrth 1747, ac ysbrydolodd gorffennol disglair Llancarfan ei ysgrifau am Gadog a’i fynachlog.FfynonellauIolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.Llancarfan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref, cymuned a phlwyf ym Mro Morgannwg, rhwng y Bont-faen a’r Barri; ganwyd Iolo Morganwg, hynafiaethydd a llenor, ym Mhennon yn y plwyf; ymddengys mai’r hen enw oedd Nant Carfan, a chyn hynny efallai Nant Carw-fan, o carw, fel nentydd eraill a enwyd ar ôl anifeiliaid cyflym; roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei chlas, ar safle’r eglwys heddiw, a sefydlwyd gan Gadog Sant yn y 6ed ganrif; yn yr eglwys mae carreg ag arysgrif Ladin o’r 11eg ganrif neu ddechrau’r 12fed; yn ôl traddodiad cedwid llyfr efengylau Gildas yma; yma yr ysgrifennodd y mynach Lifris Fuchedd Ladin Cadog Sant, ac ymddengys iddi fod yn ganolfan ddysg bwysig yn yr Oesoedd Canol cynnar; yr enwocaf o’i llenorion oedd Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur sawl buchedd sant; cofnoda’r Annales Cambriae i fôr-ladron Llychlynnaidd anrheithio’r clas yn 988; pan feddiannodd y Normaniaid Forgannwg, rhoddwyd Llancarfan i Abaty Pedr Sant, Caerloyw; ysbrydolodd ei gorffennol disglair ysgrifeniadau Iolo Morganwg am Gadog Sant a’i fynachlog.
Tywysog o Wynllŵg a sefydlodd ysgol fawr Llancarfan, lle deuai saint Iwerddon i astudio.
CadogSaer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo MorganwgYn ôl traddodiad Llydaw fe’i ganed yng Ngwent a’i ddysgu yn Llancarfan. Croesodd i Lydaw a rhoi ei enw i borthladd caerog Sant-Maloù.
Sant MaloMae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.
Cadog yn LlancarfanFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf