Iolo Morganwg
Edward Williams (wedi’i gofnodi)Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo Morganwg

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Bro Morgannwg
Bro Morgannwg
Tref Rufeinig ar y ffordd a bwrdeistref gaerog ganoloesol. Cadwai Iolo Morganwg siop lyfrau yma.
Llun: Y Stryd Fawr, y Bont-faen · Tony Hodge, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Bont-faen: y bont faen
Y Bont-faen
Cowbridge
Tref gaerog ganoloesol ym Mro Morgannwg yw’r Bont-faen, gyda phorth canoloesol, ysgol ramadeg o 1608 a siop lyfrau Iolo Morganwg.FfynonellauCowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref.Iolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.
| Siarter bwrdeistref | 13 Mawrth 1254FfynhonnellCowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref. |
|---|---|
| Ysgol ramadeg | 1608FfynhonnellCowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref. |
| Gorsedd Iolo | 1795FfynhonnellCowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref. |
Saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, a allai fod y gaer a alwai’r Rhufeiniaid yn Bovium.FfynhonnellCowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref.
Tua 1245 sefydlodd Richard de Clare y dref ym maenor Llanfleiddan, ac ar 13 Mawrth 1254 rhoddodd iddi ei siarter gyntaf. Codwyd muriau o’i chwmpas yn ddiweddarach yn y ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll.FfynhonnellCowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref.
Cadwai Iolo Morganwg siop lyfrau yn y Bont-faen, ac ni werthai ond siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision. Yn 1795 cynhaliodd Orsedd y beirdd ychydig y tu allan i’r dref, ac mae’r ysgol Gymraeg yma’n dwyn ei enw heddiw.FfynonellauIolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.Cowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref.
Sefydlwyd Ysgol Ramadeg y Bont-faen yn 1608. Ymhlith ei disgyblion roedd y bardd Alun Lewis, a daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830.FfynonellauCowbridge ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bont-faen; saif y dref ar safle anheddiad Rhufeinig, efallai caer Bovium; tua 1245 cipiodd Richard de Clare faenor Llanfleiddan a sefydlu’r dref, a rhoi iddi ei siarter fwrdeistref gyntaf ar 13 Mawrth 1254; codwyd muriau’r dref yn ail hanner y 13eg ganrif, ac mae Porth y De yn dal i sefyll; sefydlwyd yr ysgol ramadeg yn 1608; yn 1795 cynhaliodd Iolo Morganwg Orsedd ychydig y tu allan i’r dref; daeth yr hen garchar yn Neuadd y Dref yn 1830; Ysgol Iolo Morganwg yw ysgol Gymraeg y dref.Lewis, Alun (1915 – 1944), poet ↗Gwyn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ganed 1 Gorffennaf 1915 yn Aberdâr, Morgannwg, mab Thomas John Lewis, ysgolfeistr, a Gwladys Elizabeth Evans; ysgol elfennol Glynhafod 1920–26 ac Ysgol Ramadeg y Bont-faen 1926–32; BA anrhydedd mewn Hanes yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1932–35; ymchwil MA mewn hanes yr Oesoedd Canol ym Manceinion 1935–37, ac yn ôl yn Aberystwyth 1937–38; dysgodd yn Ysgol Lewis, Pengam; ymunodd â’r Fyddin ym mis Mai 1940 heb aros i gael ei alw; ysgrifennai i gylchgronau llenyddol o 1938 a helpodd i lansio Taflenni’r Gaseg yn 1940–41; comisiynwyd Hydref 1941; i India yn 1942, yn is-gapten yn 6ed Bataliwn Cyffinwyr De Cymru; Raiders’ Dawn, ei lyfr cyntaf o gerddi; The Last Inspection (1942), straeon byrion; Ha! Ha! Among the Trumpets (1945), cerddi; Letters from India (1946); In the Green Tree (1948), straeon a llythyrau; priododd Gweno Ellis o Aberystwyth ar 5 Gorffennaf 1941; bu farw ar wasanaeth gweithredol ar ffrynt Arakan yn Burma, 5 Mawrth 1944.
Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo MorganwgFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf