Iolo Morganwg
Edward Williams (wedi’i gofnodi)Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo Morganwg

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Bro Morgannwg
Bro Morgannwg
Pentref Iolo Morganwg, a sefydlodd yr Orsedd ac a achubodd stôr fawr o ddysg Gymraeg.
Llun: Trefflemin, pentref Iolo Morganwg · Mick Lobb, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Trefflemin: tref y Ffleming
Trefflemin
Trefflemin, pentref bychan ym Mro Morgannwg, oedd cartref Iolo Morganwg am bron ei holl fywyd. Yma y magodd ei blant ac yr ysgrifennodd lawer o’i lythyrau, ei gerddi a’i ysgrifau.FfynonellauFlemingston ↗Wikipedia (Saesneg)Trefflemin, Flemingston, pentref bach ym Mro Morgannwg, tua 3.5 milltir i’r de-dde-ddwyrain o’r Bont-faen a 2 filltir i’r gogledd o Sain Tathan; gelwid ef gynt yn Llanfihangel y Twyn, a chafodd ei enw Saesneg gan deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon; rhan o gantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg; mae afon Ddawan yn llifo i’r dwyrain ar draws Rhos Trefflemin; mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel, Gradd II*, a godwyd ar sylfeini o’r 11eg ganrif, yn cadw rhai olion o eglwys y 14eg ganrif a llechfaen â delw lawn o wraig, o’r 14eg ganrif yn ôl pob tebyg, y gellir darllen yr enw ‘Elizabeth’ arni; mae ffermdy Flemingston Court, Gradd II*, o’r 16eg ganrif; mae gan Rose Cottage, o’r 16eg neu’r 17eg ganrif, do gwellt a ‘ffenestri aeliau’; ffermdy o’r 17eg ganrif yw’r Hen Fferm Dy, Gregory Farm; roedd y bardd Iolo Morganwg (Edward Williams, 1747–1826) o Drefflemin, a’i fam a’i dysgodd gartref, a dysgodd ddarllen wrth wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau.Flemingston / Trefflemin ↗Prifysgol Cymru: Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru (Saesneg)Y pentref sydd fwyaf cysylltiedig ag Iolo Morganwg, lle gwnaeth ei gartref, magu ei blant ac ysgrifennu llawer o’i lythyrau, ei gerddi a’i ysgrifau; weithiau cyfeiriwyd llythyrau ato at ‘Bardic Lodge, Flimston’; safai ei fwthyn ar safle Gregory Farm heddiw, ac mae braslun ohono yn ei law ei hun wedi goroesi; dywedodd Mary Williams, gwraig ei fab Taliesin, yn 1846 mai ‘y tu mewn i’r eglwys y claddwyd Iolo’; mae cofeb i Iolo a Taliesin ar fur y tu mewn i’r eglwys, ac mae ffenestr liw yno wedi’i chysegru i Edward Williams, mab Taliesin.
| Ganed Iolo | 10 Mawrth 1747FfynhonnellWilliams, Edward (Iolo Morganwg; 1747–1826), poet, antiquary ↗Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ganed ef ar 10 Mawrth 1747, yn ôl ei dystiolaeth ei hun, ym Mhennon ym mhlwyf Llancarfan; symudodd y teulu i bentref cyfagos Trefflemin, a fu’n gartref iddo, ar wahân i gyfnodau byr, nes iddo farw yno ar 18 Rhagfyr 1826; roedd ei fam yn ‘wraig alluog’ a’i dysgodd yn ei ieuenctid cynnar yn ôl pob tebyg; dysgodd grefft ei dad yn saer maen, a dywedodd iddo ddysgu darllen wrth wylio’i dad yn torri arysgrifau ar gerrig beddau; cynhaliodd orseddau ar Fryn y Briallu yn Llundain yn y 1790au, ac yn 1819, yn eisteddfod Caerfyrddin, gwnaeth yr Orsedd yn rhan hanfodol o’r gweithgareddau; roedd dileu caethwasiaeth yn un o’i bryderon parhaol o’r 1790au, ei gerdd gyntaf yn ei erbyn tua 1789, ac yn ei siop fyrhoedlog yn y Bont-faen gwerthai siwgr India’r Dwyrain yn lle siwgr India’r Gorllewin a dyfwyd gan gaethweision; cyhoeddwyd ei emynau niferus fel Salmau yr Eglwys yn yr Anialwch; rhwymodd ei fab Taliesin ei bapurau yn gyfrolau, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. |
|---|---|
| Hen enw | Llanfihangel y TwynFfynhonnellFlemingston ↗Wikipedia (Saesneg)Trefflemin, Flemingston, pentref bach ym Mro Morgannwg, tua 3.5 milltir i’r de-dde-ddwyrain o’r Bont-faen a 2 filltir i’r gogledd o Sain Tathan; gelwid ef gynt yn Llanfihangel y Twyn, a chafodd ei enw Saesneg gan deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon; rhan o gantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg; mae afon Ddawan yn llifo i’r dwyrain ar draws Rhos Trefflemin; mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel, Gradd II*, a godwyd ar sylfeini o’r 11eg ganrif, yn cadw rhai olion o eglwys y 14eg ganrif a llechfaen â delw lawn o wraig, o’r 14eg ganrif yn ôl pob tebyg, y gellir darllen yr enw ‘Elizabeth’ arni; mae ffermdy Flemingston Court, Gradd II*, o’r 16eg ganrif; mae gan Rose Cottage, o’r 16eg neu’r 17eg ganrif, do gwellt a ‘ffenestri aeliau’; ffermdy o’r 17eg ganrif yw’r Hen Fferm Dy, Gregory Farm; roedd y bardd Iolo Morganwg (Edward Williams, 1747–1826) o Drefflemin, a’i fam a’i dysgodd gartref, a dysgodd ddarllen wrth wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau. |
| Eglwys Sant Mihangel | Gradd II*FfynhonnellFlemingston ↗Wikipedia (Saesneg)Trefflemin, Flemingston, pentref bach ym Mro Morgannwg, tua 3.5 milltir i’r de-dde-ddwyrain o’r Bont-faen a 2 filltir i’r gogledd o Sain Tathan; gelwid ef gynt yn Llanfihangel y Twyn, a chafodd ei enw Saesneg gan deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon; rhan o gantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg; mae afon Ddawan yn llifo i’r dwyrain ar draws Rhos Trefflemin; mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel, Gradd II*, a godwyd ar sylfeini o’r 11eg ganrif, yn cadw rhai olion o eglwys y 14eg ganrif a llechfaen â delw lawn o wraig, o’r 14eg ganrif yn ôl pob tebyg, y gellir darllen yr enw ‘Elizabeth’ arni; mae ffermdy Flemingston Court, Gradd II*, o’r 16eg ganrif; mae gan Rose Cottage, o’r 16eg neu’r 17eg ganrif, do gwellt a ‘ffenestri aeliau’; ffermdy o’r 17eg ganrif yw’r Hen Fferm Dy, Gregory Farm; roedd y bardd Iolo Morganwg (Edward Williams, 1747–1826) o Drefflemin, a’i fam a’i dysgodd gartref, a dysgodd ddarllen wrth wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau. |
Llanfihangel y Twyn oedd y pentref unwaith, eglwys Sant Mihangel ar y twyn. Daw ei enw Saesneg o deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon, ac roedd yng nghantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg.FfynhonnellFlemingston ↗Wikipedia (Saesneg)Trefflemin, Flemingston, pentref bach ym Mro Morgannwg, tua 3.5 milltir i’r de-dde-ddwyrain o’r Bont-faen a 2 filltir i’r gogledd o Sain Tathan; gelwid ef gynt yn Llanfihangel y Twyn, a chafodd ei enw Saesneg gan deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon; rhan o gantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg; mae afon Ddawan yn llifo i’r dwyrain ar draws Rhos Trefflemin; mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel, Gradd II*, a godwyd ar sylfeini o’r 11eg ganrif, yn cadw rhai olion o eglwys y 14eg ganrif a llechfaen â delw lawn o wraig, o’r 14eg ganrif yn ôl pob tebyg, y gellir darllen yr enw ‘Elizabeth’ arni; mae ffermdy Flemingston Court, Gradd II*, o’r 16eg ganrif; mae gan Rose Cottage, o’r 16eg neu’r 17eg ganrif, do gwellt a ‘ffenestri aeliau’; ffermdy o’r 17eg ganrif yw’r Hen Fferm Dy, Gregory Farm; roedd y bardd Iolo Morganwg (Edward Williams, 1747–1826) o Drefflemin, a’i fam a’i dysgodd gartref, a dysgodd ddarllen wrth wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau.
Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhennon, Llancarfan, a symudodd y teulu’n fuan i Drefflemin. Dysgodd ei fam ef gartref, a dysgodd ddarllen drwy wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau, cyn ei ddilyn yn saer maen.FfynonellauWilliams, Edward (Iolo Morganwg; 1747–1826), poet, antiquary ↗Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ganed ef ar 10 Mawrth 1747, yn ôl ei dystiolaeth ei hun, ym Mhennon ym mhlwyf Llancarfan; symudodd y teulu i bentref cyfagos Trefflemin, a fu’n gartref iddo, ar wahân i gyfnodau byr, nes iddo farw yno ar 18 Rhagfyr 1826; roedd ei fam yn ‘wraig alluog’ a’i dysgodd yn ei ieuenctid cynnar yn ôl pob tebyg; dysgodd grefft ei dad yn saer maen, a dywedodd iddo ddysgu darllen wrth wylio’i dad yn torri arysgrifau ar gerrig beddau; cynhaliodd orseddau ar Fryn y Briallu yn Llundain yn y 1790au, ac yn 1819, yn eisteddfod Caerfyrddin, gwnaeth yr Orsedd yn rhan hanfodol o’r gweithgareddau; roedd dileu caethwasiaeth yn un o’i bryderon parhaol o’r 1790au, ei gerdd gyntaf yn ei erbyn tua 1789, ac yn ei siop fyrhoedlog yn y Bont-faen gwerthai siwgr India’r Dwyrain yn lle siwgr India’r Gorllewin a dyfwyd gan gaethweision; cyhoeddwyd ei emynau niferus fel Salmau yr Eglwys yn yr Anialwch; rhwymodd ei fab Taliesin ei bapurau yn gyfrolau, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.Flemingston ↗Wikipedia (Saesneg)Trefflemin, Flemingston, pentref bach ym Mro Morgannwg, tua 3.5 milltir i’r de-dde-ddwyrain o’r Bont-faen a 2 filltir i’r gogledd o Sain Tathan; gelwid ef gynt yn Llanfihangel y Twyn, a chafodd ei enw Saesneg gan deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon; rhan o gantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg; mae afon Ddawan yn llifo i’r dwyrain ar draws Rhos Trefflemin; mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel, Gradd II*, a godwyd ar sylfeini o’r 11eg ganrif, yn cadw rhai olion o eglwys y 14eg ganrif a llechfaen â delw lawn o wraig, o’r 14eg ganrif yn ôl pob tebyg, y gellir darllen yr enw ‘Elizabeth’ arni; mae ffermdy Flemingston Court, Gradd II*, o’r 16eg ganrif; mae gan Rose Cottage, o’r 16eg neu’r 17eg ganrif, do gwellt a ‘ffenestri aeliau’; ffermdy o’r 17eg ganrif yw’r Hen Fferm Dy, Gregory Farm; roedd y bardd Iolo Morganwg (Edward Williams, 1747–1826) o Drefflemin, a’i fam a’i dysgodd gartref, a dysgodd ddarllen wrth wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau.
Fel Iolo Morganwg cynhaliodd Orsedd gyntaf y Beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain ar 21 Mehefin 1792, ac yn 1819 yng Nghaerfyrddin gwnaeth hi’n rhan o’r eisteddfod, fel y mae heddiw. O’r 1790au siaradodd yn erbyn caethwasiaeth. Cyrhaeddai llythyrau ef yn y ‘Bardic Lodge, Flimston’.FfynonellauIolo Morganwg ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn ger Llancarfan a’i fagu yn Nhrefflemin; dilynodd ei dad yn saer maen; ar 21 Mehefin 1792 cynhaliodd yr Orsedd ar Fryn y Briallu; rhan o’i nod oedd dangos Cymreictod y De a’i Forgannwg ei hun; yn ei siop lyfrau yn y Bont-faen gwerthai siwgr o blanhigfeydd nad oedd yn defnyddio caethweision; bu farw ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed.Williams, Edward (Iolo Morganwg; 1747–1826), poet, antiquary ↗Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Ganed ef ar 10 Mawrth 1747, yn ôl ei dystiolaeth ei hun, ym Mhennon ym mhlwyf Llancarfan; symudodd y teulu i bentref cyfagos Trefflemin, a fu’n gartref iddo, ar wahân i gyfnodau byr, nes iddo farw yno ar 18 Rhagfyr 1826; roedd ei fam yn ‘wraig alluog’ a’i dysgodd yn ei ieuenctid cynnar yn ôl pob tebyg; dysgodd grefft ei dad yn saer maen, a dywedodd iddo ddysgu darllen wrth wylio’i dad yn torri arysgrifau ar gerrig beddau; cynhaliodd orseddau ar Fryn y Briallu yn Llundain yn y 1790au, ac yn 1819, yn eisteddfod Caerfyrddin, gwnaeth yr Orsedd yn rhan hanfodol o’r gweithgareddau; roedd dileu caethwasiaeth yn un o’i bryderon parhaol o’r 1790au, ei gerdd gyntaf yn ei erbyn tua 1789, ac yn ei siop fyrhoedlog yn y Bont-faen gwerthai siwgr India’r Dwyrain yn lle siwgr India’r Gorllewin a dyfwyd gan gaethweision; cyhoeddwyd ei emynau niferus fel Salmau yr Eglwys yn yr Anialwch; rhwymodd ei fab Taliesin ei bapurau yn gyfrolau, sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.Flemingston / Trefflemin ↗Prifysgol Cymru: Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru (Saesneg)Y pentref sydd fwyaf cysylltiedig ag Iolo Morganwg, lle gwnaeth ei gartref, magu ei blant ac ysgrifennu llawer o’i lythyrau, ei gerddi a’i ysgrifau; weithiau cyfeiriwyd llythyrau ato at ‘Bardic Lodge, Flimston’; safai ei fwthyn ar safle Gregory Farm heddiw, ac mae braslun ohono yn ei law ei hun wedi goroesi; dywedodd Mary Williams, gwraig ei fab Taliesin, yn 1846 mai ‘y tu mewn i’r eglwys y claddwyd Iolo’; mae cofeb i Iolo a Taliesin ar fur y tu mewn i’r eglwys, ac mae ffenestr liw yno wedi’i chysegru i Edward Williams, mab Taliesin.
Mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel wedi’i chodi ar sylfeini o’r unfed ganrif ar ddeg ac yn cadw delw o foneddiges o’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Rhoddwyd Iolo i orffwys ynddi, ac mae cofeb iddo ef a’i fab Taliesin ar ei mur.FfynonellauFlemingston ↗Wikipedia (Saesneg)Trefflemin, Flemingston, pentref bach ym Mro Morgannwg, tua 3.5 milltir i’r de-dde-ddwyrain o’r Bont-faen a 2 filltir i’r gogledd o Sain Tathan; gelwid ef gynt yn Llanfihangel y Twyn, a chafodd ei enw Saesneg gan deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon; rhan o gantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg; mae afon Ddawan yn llifo i’r dwyrain ar draws Rhos Trefflemin; mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel, Gradd II*, a godwyd ar sylfeini o’r 11eg ganrif, yn cadw rhai olion o eglwys y 14eg ganrif a llechfaen â delw lawn o wraig, o’r 14eg ganrif yn ôl pob tebyg, y gellir darllen yr enw ‘Elizabeth’ arni; mae ffermdy Flemingston Court, Gradd II*, o’r 16eg ganrif; mae gan Rose Cottage, o’r 16eg neu’r 17eg ganrif, do gwellt a ‘ffenestri aeliau’; ffermdy o’r 17eg ganrif yw’r Hen Fferm Dy, Gregory Farm; roedd y bardd Iolo Morganwg (Edward Williams, 1747–1826) o Drefflemin, a’i fam a’i dysgodd gartref, a dysgodd ddarllen wrth wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau.Flemingston / Trefflemin ↗Prifysgol Cymru: Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru (Saesneg)Y pentref sydd fwyaf cysylltiedig ag Iolo Morganwg, lle gwnaeth ei gartref, magu ei blant ac ysgrifennu llawer o’i lythyrau, ei gerddi a’i ysgrifau; weithiau cyfeiriwyd llythyrau ato at ‘Bardic Lodge, Flimston’; safai ei fwthyn ar safle Gregory Farm heddiw, ac mae braslun ohono yn ei law ei hun wedi goroesi; dywedodd Mary Williams, gwraig ei fab Taliesin, yn 1846 mai ‘y tu mewn i’r eglwys y claddwyd Iolo’; mae cofeb i Iolo a Taliesin ar fur y tu mewn i’r eglwys, ac mae ffenestr liw yno wedi’i chysegru i Edward Williams, mab Taliesin.
Ffermdy o’r 1500au yw Flemingston Court, mae Rose Cottage yn cadw ei do gwellt a’i ffenestri ael, a safai bwthyn Iolo ei hun lle mae Gregory Farm heddiw.FfynonellauFlemingston ↗Wikipedia (Saesneg)Trefflemin, Flemingston, pentref bach ym Mro Morgannwg, tua 3.5 milltir i’r de-dde-ddwyrain o’r Bont-faen a 2 filltir i’r gogledd o Sain Tathan; gelwid ef gynt yn Llanfihangel y Twyn, a chafodd ei enw Saesneg gan deulu Fleming, a gafodd yr arglwyddiaeth gan Robert Fitzhamon; rhan o gantref Gorfynydd yn hen deyrnas Morgannwg; mae afon Ddawan yn llifo i’r dwyrain ar draws Rhos Trefflemin; mae eglwys Sant Mihangel yr Archangel, Gradd II*, a godwyd ar sylfeini o’r 11eg ganrif, yn cadw rhai olion o eglwys y 14eg ganrif a llechfaen â delw lawn o wraig, o’r 14eg ganrif yn ôl pob tebyg, y gellir darllen yr enw ‘Elizabeth’ arni; mae ffermdy Flemingston Court, Gradd II*, o’r 16eg ganrif; mae gan Rose Cottage, o’r 16eg neu’r 17eg ganrif, do gwellt a ‘ffenestri aeliau’; ffermdy o’r 17eg ganrif yw’r Hen Fferm Dy, Gregory Farm; roedd y bardd Iolo Morganwg (Edward Williams, 1747–1826) o Drefflemin, a’i fam a’i dysgodd gartref, a dysgodd ddarllen wrth wylio’i dad yn naddu geiriau ar gerrig beddau.Flemingston / Trefflemin ↗Prifysgol Cymru: Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru (Saesneg)Y pentref sydd fwyaf cysylltiedig ag Iolo Morganwg, lle gwnaeth ei gartref, magu ei blant ac ysgrifennu llawer o’i lythyrau, ei gerddi a’i ysgrifau; weithiau cyfeiriwyd llythyrau ato at ‘Bardic Lodge, Flimston’; safai ei fwthyn ar safle Gregory Farm heddiw, ac mae braslun ohono yn ei law ei hun wedi goroesi; dywedodd Mary Williams, gwraig ei fab Taliesin, yn 1846 mai ‘y tu mewn i’r eglwys y claddwyd Iolo’; mae cofeb i Iolo a Taliesin ar fur y tu mewn i’r eglwys, ac mae ffenestr liw yno wedi’i chysegru i Edward Williams, mab Taliesin.
Saer maen, bardd a gweledydd a sefydlodd Orsedd y Beirdd, a achubodd hen lawysgrifau Cymraeg ac a ddysgodd i Gymru ei gweld ei hun yn genedl.
Iolo MorganwgFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf