Richard Price
Cyfaill rhyddid (wedi’i gofnodi)Athronydd a mathemategydd o Langeinwyr a ddaeth â theorem Bayes i’r byd, rhoi yswiriant bywyd ar sail gadarn a chefnogi annibyniaeth America.
Richard Price
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Pen-y-bont ar Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr
Tref farchnad a dyfodd lle croesai ffyrdd afon Ogwr, rhwng cestyll y Castellnewydd a Choety.
Llun: Pen-y-bont ar Ogwr oddi uchod · Lewis Clarke, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Pen-y-bont ar Ogwr: pen y bont ar afon Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr
Bridgend
Tyfodd Pen-y-bont ar Ogwr, pen y bont ar afon Ogwr, lle croesai’r ffordd yr afon. Ganed Richard Price, y meddyliwr a alwodd yr hanesydd John Davies y mwyaf gwreiddiol a fagodd Cymru erioed, ar fferm bum milltir i’r gogledd.FfynonellauBridgend ↗Wikipedia (Saesneg)Pen-y-bont ar Ogwr, ‘pen y bont ar afon Ogwr’; codwyd pont garreg dros yr Ogwr yn y 15fed ganrif, golchodd llifogydd mawr yn y 18fed ganrif ddau o’i phedwar bwa ymaith, a’i hadfer yn 2006; cododd Robert Fitzhamon gastell Newcastle ar Fryn Newcastle yn 1106; gwnaeth Ffatri Arfau Frenhinol Pen-y-bont arfau am bum mlynedd hyd fis Rhagfyr 1945, gyda llawer o fenywod ymhlith y gweithwyr; saif Eglwys Sant Illtud gyda’r gofeb ryfel.Richard Price ↗Wicipedia CymraegAthronydd radicalaidd ac awdur o Gymru (23 Chwefror 1723 – 19 Ebrill 1791); galwyd ef yn ‘Gyfaill Dynolryw’ ac roedd yn hynod boblogaidd yn ei amser; yn ôl yr hanesydd John Davies, ‘Richard Price oedd y meddyliwr mwyaf gwreiddiol a fagodd Cymru erioed’; ganed ar ffermdy Tynton yn Llangeinwyr tua phum milltir i’r gogledd o Ben-y-bont ar Ogwr; roedd ei fam Catherine yn ferch i Dr Richards o Ben-y-bont; roedd y teulu’n ddysgedig ac yn weddol gyfoethog; dau o hoff ddiddordebau Richard oedd cerdded a marchogaeth; ei gyfnither oedd Ann Thomas (née Maddocks), ‘Y Ferch o Gefn Ydfa’; roedd ei dad Rees Price, Ymneilltuwr, yn ddisgybl disgleiriaf Samuel Jones, Brynllywarch, a chymerodd yr awenau yn ei academi, a symudwyd i Dynton; drwy ei ysbrydoliaeth codwyd dau gapel, yn y Betws ac wrth droed gallt y Castell Newydd ym Mhen-y-bont; addysgwyd Richard ym Mhentwyn gan Samuel Jones, yn Chancefield gan Vavasor Griffiths ac yn Moorfields gan John Eames; yn ddwy ar bymtheg aeth i Lundain, lle roedd ei ewythr, y Parch. Samuel Price, yn byw; wedi pedair blynedd mewn coleg yn Llundain ordeiniwyd ef yn gaplan; cyn hir fe’i hystyriwyd yn bregethwr medrus ac ymddiddorai’n fawr yn rhyddid gwledydd a phobl; bu’n weinidog yn Newington a Hackney.
| Hen bont | 15fed ganrifFfynhonnellBridgend ↗Wikipedia (Saesneg)Pen-y-bont ar Ogwr, ‘pen y bont ar afon Ogwr’; codwyd pont garreg dros yr Ogwr yn y 15fed ganrif, golchodd llifogydd mawr yn y 18fed ganrif ddau o’i phedwar bwa ymaith, a’i hadfer yn 2006; cododd Robert Fitzhamon gastell Newcastle ar Fryn Newcastle yn 1106; gwnaeth Ffatri Arfau Frenhinol Pen-y-bont arfau am bum mlynedd hyd fis Rhagfyr 1945, gyda llawer o fenywod ymhlith y gweithwyr; saif Eglwys Sant Illtud gyda’r gofeb ryfel. |
|---|---|
| Newcastle | 1106FfynhonnellBridgend ↗Wikipedia (Saesneg)Pen-y-bont ar Ogwr, ‘pen y bont ar afon Ogwr’; codwyd pont garreg dros yr Ogwr yn y 15fed ganrif, golchodd llifogydd mawr yn y 18fed ganrif ddau o’i phedwar bwa ymaith, a’i hadfer yn 2006; cododd Robert Fitzhamon gastell Newcastle ar Fryn Newcastle yn 1106; gwnaeth Ffatri Arfau Frenhinol Pen-y-bont arfau am bum mlynedd hyd fis Rhagfyr 1945, gyda llawer o fenywod ymhlith y gweithwyr; saif Eglwys Sant Illtud gyda’r gofeb ryfel. |
| Richard Price | ganed 23 Chwefror 1723FfynhonnellRichard Price ↗Wikipedia (Saesneg)Athronydd moesol, gweinidog Anghydffurfiol a mathemategydd (23 Chwefror 1723 – 19 Ebrill 1791), hefyd yn ddiwygiwr gwleidyddol ac yn bamffledwr; meithrinodd gyswllt rhwng llawer, yn cynnwys Thomas Jefferson, John Adams, George Washington, Mirabeau a Condorcet; yn ôl yr hanesydd John Davies, Price oedd ‘y meddyliwr Cymreig mwyaf erioed’; ganed yn Nhyn Ton, ffermdy yn Llangeinwyr, mab Rhys Price, gweinidog Ymneilltuol, a Catherine Richards; treuliodd y rhan fwyaf o’i oes yn weinidog tŷ cwrdd Newington Green, sy’n parhau fel Eglwys Undodaidd Newington Green; golygodd, cyhoeddodd a datblygodd theorem Bayes–Price a gwyddor actiwaraidd; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Blundell ar 16 Mehefin 1757; ymwelodd Franklin, Jefferson, Thomas Paine, a John ac Abigail Adams ag ef; cyfrifai’r diwygiwr carchardai John Howard ef yn gyfaill agos; mynychai Mary Wollstonecraft ei wasanaethau, a thrwyddo cyfarfu â’r cyhoeddwr Joseph Johnson; estynnodd ei Vindication of the Rights of Woman (1792) ddadleuon Price am gydraddoldeb i fenywod; gwerthwyd chwe deg mil o gopïau o’i Observations on the Nature of Civil Liberty (1776) o fewn dyddiau; cafodd ryddid dinas Llundain; yn 1781 cafodd ef, gyda George Washington yn unig, radd Doethur yn y Gyfraith gan Yale; etholwyd ef i Academi Celfyddydau a Gwyddorau America (1782) ac i Gymdeithas Athronyddol America (1785); yn ei Observations on the Importance of the American Revolution (1784) condemniodd y fasnach gaethweision ‘greulon, ddrygionus a dieflig’. |
Codwyd y bont garreg dros yr Ogwr yn y 1400au. Cariodd llifogydd mawr yn y 1700au ddau o’i phedwar bwa ymaith, a’i hadfer yn 2006.FfynhonnellBridgend ↗Wikipedia (Saesneg)Pen-y-bont ar Ogwr, ‘pen y bont ar afon Ogwr’; codwyd pont garreg dros yr Ogwr yn y 15fed ganrif, golchodd llifogydd mawr yn y 18fed ganrif ddau o’i phedwar bwa ymaith, a’i hadfer yn 2006; cododd Robert Fitzhamon gastell Newcastle ar Fryn Newcastle yn 1106; gwnaeth Ffatri Arfau Frenhinol Pen-y-bont arfau am bum mlynedd hyd fis Rhagfyr 1945, gyda llawer o fenywod ymhlith y gweithwyr; saif Eglwys Sant Illtud gyda’r gofeb ryfel.
Cododd Robert Fitzhamon gastell ar Fryn Newcastle uwchben yr afon yn 1106.FfynhonnellBridgend ↗Wikipedia (Saesneg)Pen-y-bont ar Ogwr, ‘pen y bont ar afon Ogwr’; codwyd pont garreg dros yr Ogwr yn y 15fed ganrif, golchodd llifogydd mawr yn y 18fed ganrif ddau o’i phedwar bwa ymaith, a’i hadfer yn 2006; cododd Robert Fitzhamon gastell Newcastle ar Fryn Newcastle yn 1106; gwnaeth Ffatri Arfau Frenhinol Pen-y-bont arfau am bum mlynedd hyd fis Rhagfyr 1945, gyda llawer o fenywod ymhlith y gweithwyr; saif Eglwys Sant Illtud gyda’r gofeb ryfel.
Ganed Richard Price yn Nhynton, Llangeinor, ar 23 Chwefror 1723, a helpodd ei dad i godi capel wrth droed bryn Newcastle ym Mhen-y-bont. Gwerthodd ei bamffled ar ryddid yn 1776 60,000 o gopïau o fewn dyddiau a dywedir iddo helpu’r Americanwyr i benderfynu ar annibyniaeth. Roedd Benjamin Franklin yn gyfaill agos, ac yn 1778 gwahoddodd y Gyngres Gyfandirol ef i America.FfynonellauRichard Price ↗Wikipedia (Saesneg)Athronydd moesol, gweinidog Anghydffurfiol a mathemategydd (23 Chwefror 1723 – 19 Ebrill 1791), hefyd yn ddiwygiwr gwleidyddol ac yn bamffledwr; meithrinodd gyswllt rhwng llawer, yn cynnwys Thomas Jefferson, John Adams, George Washington, Mirabeau a Condorcet; yn ôl yr hanesydd John Davies, Price oedd ‘y meddyliwr Cymreig mwyaf erioed’; ganed yn Nhyn Ton, ffermdy yn Llangeinwyr, mab Rhys Price, gweinidog Ymneilltuol, a Catherine Richards; treuliodd y rhan fwyaf o’i oes yn weinidog tŷ cwrdd Newington Green, sy’n parhau fel Eglwys Undodaidd Newington Green; golygodd, cyhoeddodd a datblygodd theorem Bayes–Price a gwyddor actiwaraidd; Cymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol; priododd Sarah Blundell ar 16 Mehefin 1757; ymwelodd Franklin, Jefferson, Thomas Paine, a John ac Abigail Adams ag ef; cyfrifai’r diwygiwr carchardai John Howard ef yn gyfaill agos; mynychai Mary Wollstonecraft ei wasanaethau, a thrwyddo cyfarfu â’r cyhoeddwr Joseph Johnson; estynnodd ei Vindication of the Rights of Woman (1792) ddadleuon Price am gydraddoldeb i fenywod; gwerthwyd chwe deg mil o gopïau o’i Observations on the Nature of Civil Liberty (1776) o fewn dyddiau; cafodd ryddid dinas Llundain; yn 1781 cafodd ef, gyda George Washington yn unig, radd Doethur yn y Gyfraith gan Yale; etholwyd ef i Academi Celfyddydau a Gwyddorau America (1782) ac i Gymdeithas Athronyddol America (1785); yn ei Observations on the Importance of the American Revolution (1784) condemniodd y fasnach gaethweision ‘greulon, ddrygionus a dieflig’.Richard Price ↗Wicipedia CymraegAthronydd radicalaidd ac awdur o Gymru (23 Chwefror 1723 – 19 Ebrill 1791); galwyd ef yn ‘Gyfaill Dynolryw’ ac roedd yn hynod boblogaidd yn ei amser; yn ôl yr hanesydd John Davies, ‘Richard Price oedd y meddyliwr mwyaf gwreiddiol a fagodd Cymru erioed’; ganed ar ffermdy Tynton yn Llangeinwyr tua phum milltir i’r gogledd o Ben-y-bont ar Ogwr; roedd ei fam Catherine yn ferch i Dr Richards o Ben-y-bont; roedd y teulu’n ddysgedig ac yn weddol gyfoethog; dau o hoff ddiddordebau Richard oedd cerdded a marchogaeth; ei gyfnither oedd Ann Thomas (née Maddocks), ‘Y Ferch o Gefn Ydfa’; roedd ei dad Rees Price, Ymneilltuwr, yn ddisgybl disgleiriaf Samuel Jones, Brynllywarch, a chymerodd yr awenau yn ei academi, a symudwyd i Dynton; drwy ei ysbrydoliaeth codwyd dau gapel, yn y Betws ac wrth droed gallt y Castell Newydd ym Mhen-y-bont; addysgwyd Richard ym Mhentwyn gan Samuel Jones, yn Chancefield gan Vavasor Griffiths ac yn Moorfields gan John Eames; yn ddwy ar bymtheg aeth i Lundain, lle roedd ei ewythr, y Parch. Samuel Price, yn byw; wedi pedair blynedd mewn coleg yn Llundain ordeiniwyd ef yn gaplan; cyn hir fe’i hystyriwyd yn bregethwr medrus ac ymddiddorai’n fawr yn rhyddid gwledydd a phobl; bu’n weinidog yn Newington a Hackney.Richard Price ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Nhyn Ton, ffermdy yn Llangeinor, Morgannwg; o’i bamffled ar ryddid sifil yn 1776 gwerthwyd chwe deg mil o gopïau o fewn dyddiau, a gwerthodd argraffiad rhad ddwywaith cymaint; dywedir i’w bamffled fod â rhan yn penderfyniad yr Americanwyr i ddatgan eu hannibyniaeth; roedd Benjamin Franklin yn gyfaill agos; yn 1778 gwahoddodd y Gyngres Gyfandirol ef i America, a gwrthododd; ar 4 Tachwedd 1789 pregethodd A Discourse on the Love of our Country, a ymosododd Burke arni, a dilynodd rhyfel pamffledi’r Chwyldro; golygodd draethawd Thomas Bayes ar siawns a helpu i sefydlu gwyddor yswiriant; bu farw ar 19 Ebrill 1791 ac mae’n gorwedd ym Mynwent Bunhill Fields.
Am bum mlynedd o’r Ail Ryfel Byd, hyd fis Rhagfyr 1945, gwnaeth y Ffatri Arfau Frenhinol ym Mhen-y-bont arfau, ac roedd llawer o’i gweithwyr yn fenywod.FfynhonnellBridgend ↗Wikipedia (Saesneg)Pen-y-bont ar Ogwr, ‘pen y bont ar afon Ogwr’; codwyd pont garreg dros yr Ogwr yn y 15fed ganrif, golchodd llifogydd mawr yn y 18fed ganrif ddau o’i phedwar bwa ymaith, a’i hadfer yn 2006; cododd Robert Fitzhamon gastell Newcastle ar Fryn Newcastle yn 1106; gwnaeth Ffatri Arfau Frenhinol Pen-y-bont arfau am bum mlynedd hyd fis Rhagfyr 1945, gyda llawer o fenywod ymhlith y gweithwyr; saif Eglwys Sant Illtud gyda’r gofeb ryfel.
Ganed a magwyd y dylunydd David Emanuel, a’r Gymraeg yn iaith gyntaf iddo, ym Mhen-y-bont, a chydag Elizabeth Emanuel cynlluniodd ffrog briodas y Fonesig Diana Spencer yn 1981. Magwyd Carwyn Jones, Prif Weinidog Cymru o 2009 hyd 2018, yma.FfynonellauDavid Emanuel (fashion designer) ↗Wikipedia (Saesneg)David Emanuel MBE (ganed 17 Tachwedd 1952), cynllunydd ffasiwn o Gymru; ganed a magwyd ym Mhen-y-bont ar Ogwr; Cymraeg oedd ei iaith gyntaf; Ysgol Uwchradd Porthcawl, lle rhagorodd mewn cerddoriaeth a chelf; prif fachgen côr ei eglwys, canodd yng Nghôr Ieuenctid y Sir, chwaraeodd y ffidil yng Ngherddorfa Ieuenctid y Sir a dysgodd ei hun i ganu’r soddgrwth; cynigiwyd lle iddo yng Ngholeg Cerdd a Drama Cymru ond dewisodd astudio dylunio yn Ysgol Gelf a Dylunio Caerdydd (1972–75); dylunio ffasiwn yn Ysgol Gelf Harrow, lle cyfarfu ag Elizabeth; astudiodd gydag Elizabeth yn y Coleg Celf Brenhinol (1976–77); gweithiodd ddau dymor yn gynorthwyydd i’r cynllunydd brenhinol Hardy Amies yn Savile Row; lansiodd y tŷ ffasiwn Emanuel gydag Elizabeth yn 1977; yn 1981 cynlluniasant ffrog briodas y Fonesig Diana Spencer, o daffeta sidan ifori a les hynafol, gyda 10,000 o berlau a secwinau a chynffon 25 troedfedd, a welwyd gan dros 700 miliwn o bobl; parhaodd i wisgo Diana; ymhlith ei gleientiaid eraill roedd Shirley Bassey, Joan Collins, Catherine Zeta-Jones, Elizabeth Taylor a Lesley Garrett; agorodd The Emanuel Shop yn Knightsbridge yn 1987; cynlluniodd wisgoedd a setiau i lwyfan a theledu; cynlluniodd wisgoedd Virgin Atlantic (1991) a Britannia Airways (1999); casgliad priodas i Berketex Brides (2008); cyflwynydd a chyfarwyddwr creadigol Say Yes to the Dress: UK ar TLC; yn ail ar I’m a Celebrity… Get Me Out of Here! yn 2013; colofn steil wythnosol yn y Western Mail; siaradwr Cymraeg rhugl sydd wedi cyflwyno darllediadau BBC Two o’r Eisteddfod Genedlaethol; MBE yn Anrhydeddau Pen-blwydd 2026 am wasanaeth elusennol, am ei waith gyda Macmillan Cancer Support; Cymrawd Anrhydeddus Coleg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru a Chymdeithas Siartredig y Dylunwyr; Cymrawd Athrofa Prifysgol Cymru, Caerdydd, 2010; gydag Elizabeth ysgrifennodd A Dress for Diana (2006).Carwyn Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Carwyn Howell Jones, y Barwn Jones o Ben-y-bont (ganed 21 Mawrth 1967), gwleidydd o Gymru, Prif Weinidog Cymru ac arweinydd Llafur Cymru 2009–2018; Cwnsler Cyffredinol Cymru 2007–2009; Aelod dros Ben-y-bont ar Ogwr 1999–2021; aelod o Dŷ’r Arglwyddi o 2025; ganed yn Abertawe a’i fagu ym Mhen-y-bont ar Ogwr mewn teulu Cymraeg, yn siaradwr Cymraeg rhugl; Ysgol Gyfun Brynteg, Pen-y-bont; gradd yn y gyfraith yn Aberystwyth yn 1988, lle ymunodd â’r Blaid Lafur yn ystod streic y glowyr 1984–1985; hyfforddodd yn fargyfreithiwr yn Ysgol y Gyfraith Inns of Court, galwyd i’r Bar yn Gray’s Inn yn 1989, yna deng mlynedd yn ymarfer yn Siambrau Gower, Abertawe, mewn cyfraith teulu, troseddol ac anafiadau personol; tiwtor ar y Cwrs Bar Galwedigaethol ym Mhrifysgol Caerdydd; cynghorydd bwrdeistref sirol Pen-y-bont am bum mlynedd, yn cadeirio’r grŵp Llafur; etholwyd dros Ben-y-bont yn etholiad cyntaf y Cynulliad yn 1999; Ysgrifennydd, yna Gweinidog, Amaeth a Datblygu Gwledig o Orffennaf 2000, gyda’r amgylchedd, cefn gwlad, cynllunio a datblygu cynaliadwy, gan arwain ymateb Cymru i glwy’r traed a’r genau 2001; Gweinidog Llywodraeth Agored o 2002; Gweinidog Addysg, Diwylliant a’r Gymraeg yn 2007, yna Cwnsler Cyffredinol ac Arweinydd y Tŷ; etholwyd yn arweinydd Llafur Cymru ar 1 Rhagfyr 2009 gyda dros 50 y cant o’r bleidlais; enwebwyd yn Brif Weinidog ar 9 Rhagfyr 2009 a thyngu’r llw drannoeth, y trydydd i arwain Llywodraeth Cymru; wedi trechu Llafur yn etholiad cyffredinol 2010 ac ymddiswyddiad Gordon Brown, y cynrychiolydd etholedig a’r gweinidog Llafur uchaf yn y Deyrnas Unedig; Cyfrin Gynghorydd 9 Mehefin 2010; wedi 2011 ffurfiodd lywodraeth Lafur; cyhoeddodd yn Ebrill 2018 y byddai’n camu i lawr, a’i olynu yn Rhagfyr 2018 gan Mark Drakeford, Ysgrifennydd Cyllid ei gabinet.
Athronydd a mathemategydd o Langeinwyr a ddaeth â theorem Bayes i’r byd, rhoi yswiriant bywyd ar sail gadarn a chefnogi annibyniaeth America.
Richard PriceCefnwr yr oes aur, enillydd y Gamp Lawn deirgwaith a Llew buddugol ddwywaith, a oedd hefyd yn llawfeddyg.
J. P. R. WilliamsCynllunydd ffasiwn o Ben-y-bont ar Ogwr a wnaeth, gydag Elizabeth Emanuel, ffrog briodas Diana, Tywysoges Cymru, yn 1981, un o ffrogiau enwocaf erioed.
David EmanuelPrif Weinidog Cymru am naw mlynedd, a arweiniodd yr ymgyrch a enillodd bwerau deddfu llawn i’r Senedd yn refferendwm 2011.
Carwyn JonesFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf