Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Pen-y-bont ar Ogwr

Pen-y-bont ar Ogwr

Porthcawl

Allforiodd ei harbwr lo a haearn o gwm Llynfi o 1828, cyn i’r dref ddod yn hoff dref glan môr y cymoedd.

Llun: Y Pafiliwn Mawr, Porthcawl · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ystyr yr enw

Porthcawl: porth y cawl, bresych y môr

Porthcawl

  • Porth porthladd
  • cawl bresych y môr

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Porthcawl, porth y cêl môr, yn borthladd glo yn yr 1800au ac yna’n dref glan môr. Gerllaw mae fila Rufeinig, pentref Drenewydd yn Notais a’i eglwys Marchogion Sant Ioan, a thref goll Cynffig dan y twyni.

Adeilad Jennings1832, y warws forol hynaf yng Nghymru
Goleudy1860
Pafiliwn Mawr1932

Yr enw

Ystyr porth yw harbwr, a cawl yma yw cêl y môr, a allai fod wedi tyfu ar y lan unwaith neu gael ei gasglu yno.

Rhufeiniaid a marchogion

Bu pobl yn byw yn y fila Rufeinig yn Nan-y-Graig yn bennaf yn y drydedd a’r bedwaredd ganrif, a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86. Mae pentref Drenewydd yn Notais yn mynd yn ôl i’r ddeuddegfed ganrif, ac mae ei eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan ryw 800 mlynedd yn ôl, yn edrych dros y lawnt.

Y porthladd glo

Yn 1828 gorffennwyd rheilffordd geffylau bymtheng milltir o hyd rhwng Porthcawl a Garnlwyd, i fyny’r cwm o Faesteg. Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru, a chodwyd y goleudy ar ben y lanfa yn 1860.

Cynffig dan y tywod

Ychydig i’r gogledd, tyfodd Cynffig yn y ddeuddegfed ganrif o gwmpas ei chastell, a chredir i Iestyn ap Gwrgant godi castell yn ei hymyl. Gorchuddiodd tywod yn chwythu ei chaeau’n araf, gadawyd y dref erbyn 1650, a chariwyd ei heglwys garreg wrth garreg i’r Pîl. Mae Tafarn Tywysog Cymru, neuadd y dref gynt, yn dal i gadw copi o fyrllysg y fwrdeistref.

Y Pafiliwn

Codwyd y Pafiliwn Mawr ar y lan yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu i’w gynulleidfa dros y ffôn o draws yr Iwerydd. Bob mis Medi mae’r dref yn llenwi ar gyfer ei Gŵyl Elvis.

Ar fap y trefi →

Lleoedd hanesyddol gerllaw

Pobl Porthcawl

b. 1966

Ruth Jones

Awdur Gavin & Stacey (wedi’i gofnodi)

Actores ac awdur o Borthcawl a gyd-ysgrifennodd Gavin & Stacey ac a chwaraeodd Nessa, gan roi Ynys y Barri ar fap comedi Prydain.

Ruth Jones

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf