Ruth Jones
Awdur Gavin & Stacey (wedi’i gofnodi)Actores ac awdur o Borthcawl a gyd-ysgrifennodd Gavin & Stacey ac a chwaraeodd Nessa, gan roi Ynys y Barri ar fap comedi Prydain.
Ruth Jones
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Pen-y-bont ar Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr
Allforiodd ei harbwr lo a haearn o gwm Llynfi o 1828, cyn i’r dref ddod yn hoff dref glan môr y cymoedd.
Llun: Y Pafiliwn Mawr, Porthcawl · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Porthcawl: porth y cawl, bresych y môr
Porthcawl
Tyfodd Porthcawl, porth y cêl môr, yn borthladd glo yn yr 1800au ac yna’n dref glan môr. Gerllaw mae fila Rufeinig, pentref Drenewydd yn Notais a’i eglwys Marchogion Sant Ioan, a thref goll Cynffig dan y twyni.FfynonellauPorthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011.Kenfig ↗Wikipedia (Saesneg)Cynffig, pentref a sefydlwyd yn y 12fed ganrif o gwmpas Castell Cynffig; erbyn y 14eg ganrif roedd tywod yn chwythu wedi gwneud y rhan fwyaf o’i gaeau a’i adeiladau’n ddiwerth, a gadawyd y lle erbyn 1650; symudwyd yr eglwys garreg wrth garreg i’r Pîl; helpodd y fwrdeistref i anfon aelod i’r Senedd hyd 1832; mae Tafarn Tywysog Cymru, o’r 17eg ganrif, wedi bod yn neuadd dref ac yn llys, ac mae ynddi gopi piwter o fyrllysg y fwrdeistref, a’r gwreiddiol yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru; mae’r twyni a Phwll Cynffig yn Warchodfa Natur Genedlaethol, yn llawn tegeirianau’r fign.
| Adeilad Jennings | 1832, y warws forol hynaf yng NghymruFfynhonnellPorthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011. |
|---|---|
| Goleudy | 1860FfynhonnellPorthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011. |
| Pafiliwn Mawr | 1932FfynhonnellPorthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011. |
Ystyr porth yw harbwr, a cawl yma yw cêl y môr, a allai fod wedi tyfu ar y lan unwaith neu gael ei gasglu yno.FfynhonnellPorthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011.
Bu pobl yn byw yn y fila Rufeinig yn Nan-y-Graig yn bennaf yn y drydedd a’r bedwaredd ganrif, a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86. Mae pentref Drenewydd yn Notais yn mynd yn ôl i’r ddeuddegfed ganrif, ac mae ei eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan ryw 800 mlynedd yn ôl, yn edrych dros y lawnt.FfynhonnellPorthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011.
Yn 1828 gorffennwyd rheilffordd geffylau bymtheng milltir o hyd rhwng Porthcawl a Garnlwyd, i fyny’r cwm o Faesteg. Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru, a chodwyd y goleudy ar ben y lanfa yn 1860.FfynonellauMaesteg ↗Wikipedia (Saesneg)Maesteg, ‘maes teg’, a ddaeth yn dref yn 1826, ac sy’n dathlu ei daucanmlwyddiant yn 2026; dechreuwyd Gwaith Haearn Maesteg ar fferm Maesteg Uchaf yn 1826, ac erbyn 1831 roedd ganddo ddwy ffwrnais chwyth; gorffennwyd rheilffordd geffylau 15 milltir, y Duffryn Llynvi and Porthcawl, yn 1828 rhwng Porthcawl a Garnlwyd; dechreuwyd Gwaith Haearn Llynfi yn 1839; ffurfiwyd North’s Navigation Collieries yn 1889; yn 1908 taniwyd llong Cunard y Mauretania yn gyfan gwbl â glo Llynfi; roedd tua 400 o bobl yn byw yma yn 1821, tua 4,000 yn 1841, tua 10,000 yn 1891 a bron i 30,000 yn 1921; perfformiwyd yr anthem genedlaethol gyntaf yn festri’r Capel Tabor gwreiddiol; ganed Christopher Williams yma yn 1873, ac mae saith o’i luniau yn neuadd y dref; agorodd yr ysgol feithrin Gymraeg gyntaf yng Nghymru ym Maesteg yn 1949; yn 2011 siaradai 27.9% o blant 3 i 15 oed Gymraeg.Porthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011.
Ychydig i’r gogledd, tyfodd Cynffig yn y ddeuddegfed ganrif o gwmpas ei chastell, a chredir i Iestyn ap Gwrgant godi castell yn ei hymyl. Gorchuddiodd tywod yn chwythu ei chaeau’n araf, gadawyd y dref erbyn 1650, a chariwyd ei heglwys garreg wrth garreg i’r Pîl. Mae Tafarn Tywysog Cymru, neuadd y dref gynt, yn dal i gadw copi o fyrllysg y fwrdeistref.FfynonellauKenfig ↗Wikipedia (Saesneg)Cynffig, pentref a sefydlwyd yn y 12fed ganrif o gwmpas Castell Cynffig; erbyn y 14eg ganrif roedd tywod yn chwythu wedi gwneud y rhan fwyaf o’i gaeau a’i adeiladau’n ddiwerth, a gadawyd y lle erbyn 1650; symudwyd yr eglwys garreg wrth garreg i’r Pîl; helpodd y fwrdeistref i anfon aelod i’r Senedd hyd 1832; mae Tafarn Tywysog Cymru, o’r 17eg ganrif, wedi bod yn neuadd dref ac yn llys, ac mae ynddi gopi piwter o fyrllysg y fwrdeistref, a’r gwreiddiol yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru; mae’r twyni a Phwll Cynffig yn Warchodfa Natur Genedlaethol, yn llawn tegeirianau’r fign.Iestyn ap Gwrgant ↗Wikipedia (Saesneg)Iestyn ap Gwrgant, rheolwr olaf teyrnas Gymreig Morgannwg, a gynhwysai Forgannwg a Mynwy; yr olaf o dŷ brenhinol Morgannwg, yr ymestynnai ei linach dros bum canrif yn ôl at Dewdrig, ac yn ddisgynnydd i Rodri Mawr; credir mai Dinas Powys, i’r de-orllewin o Gaerdydd, oedd ei ganolfan; teyrnasodd yn ôl pob tebyg o tua 1081 hyd 1090 a chredir iddo godi cestyll ger Caerdydd a Chynffig; diorseddwyd ef tua 1090 gan Robert Fitzhamon, a orchfygodd Fro Morgannwg; gadawyd ucheldir Morgannwg yn nwylo’r Cymry; dim ond ei fab hynaf Caradog ab Iestyn a gadwodd diroedd yn yr iseldir, rhwng afonydd Nedd ac Afan, a’i ddisgynyddion oedd arglwyddi Afan; mae arfau Iestyn yn ffurfio Baner Morgannwg, sydd ar faner Caerdydd, ac yn ymddangos ar arfbais Clwb Rygbi Pontypridd. Wicipedia Cymraeg: cymerodd Forgannwg wedi i Garadog ap Gruffudd syrthio ym Mynydd Carn yn 1081; syrthiodd mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina yng Nghaerdydd; wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.
Codwyd y Pafiliwn Mawr ar y lan yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu i’w gynulleidfa dros y ffôn o draws yr Iwerydd. Bob mis Medi mae’r dref yn llenwi ar gyfer ei Gŵyl Elvis.FfynhonnellPorthcawl ↗Wikipedia (Saesneg)Porthcawl, o porth a cawl, sef cêl y môr, a allai fod wedi tyfu neu gael ei gasglu yno; mae fila Rufeinig Dan-y-Graig yn dyddio’n bennaf o’r 3edd a’r 4edd ganrif a chloddiwyd rhan ohoni yn 1985–86; mae pentref Drenewydd yn Notais o’r 12fed ganrif, ac mae Eglwys Sant Ioan, a sefydlwyd gan Farchogion Sant Ioan tua 800 mlynedd yn ôl, uwchben ei lawnt; tyfodd y dref yn borthladd glo yn y 19eg ganrif; Adeilad Jennings o 1832 yw’r warws forol hynaf yng Nghymru; codwyd y goleudy yn 1860 ar ben y lanfa; codwyd y promenâd yn 1887; codwyd y Pafiliwn Mawr yn 1932 am £25,000, a dywedir i Paul Robeson ganu yno dros linell ffôn o draws yr Iwerydd; cynhelir Gŵyl Elvis bob mis Medi; 16,005 o bobl yn 2011.
Actores ac awdur o Borthcawl a gyd-ysgrifennodd Gavin & Stacey ac a chwaraeodd Nessa, gan roi Ynys y Barri ar fap comedi Prydain.
Ruth JonesFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf