

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Pen-y-bont ar Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr
Aberogwr · Ogmore-by-Sea
Ger castell Ogwr a’r cerrig sarn ar draws yr afon.
Llun: Aberogwr o’r gogledd-orllewin · David Lewis, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Aberogwr: aber afon Ogwr
Aberogwr
- Aber ceg afon, cymer
- ogwr afon Ogwr
Ogmore-by-Sea
- Ogmore afon Ogwrffurf ar Ogwr
- by Saesneg: ger
- Sea Saesneg: môr
Saif Aberogwr wrth aber yr Ogwr, gyda thraeth Ogwr ar un ochr a thwyni Merthyr Mawr, yr uchaf yng Nghymru, ar y llall.FfynonellauOgmore-by-Sea ↗Wikipedia (Saesneg)Aberogwr, ‘aber afon Ogwr’, pentref glan môr yn Saint-y-brid ar aber yr Ogwr, gyda thraeth Ogwr ar un ochr a thwyni Merthyr Mawr ar y llall, ar ffin orllewinol Arfordir Treftadaeth Morgannwg; mae’r creigiau, rhwng tua 340 a 195 miliwn oed, yn cynnwys calchfaen Carbonifferaidd, cyd-dyrrfaen Triasig, Carreg Sutton a’r Lias Glas, gyda ffosilau i’w gweld; mae Craig Tusker, rîff oddi ar y lan, dan ddŵr ar benllanw; cafwyd pen bwyell fflint caboledig ym Melin Ogwr yn 1976; 878 o bobl yn 2011.Merthyr Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Mae gan Gwningar Merthyr Mawr, Gwarchodfa Natur Genedlaethol, y twyni tywod uchaf yng Nghymru; mae Capel San Roque, heb do, o’r 15fed ganrif, yn dal dau faen arysgrifedig o’r Oesoedd Canol cynnar, Maen Conbelani a Maen y Coblyn; plasty o’r 14eg ganrif gydag ychydig o amddiffynfeydd yw Castell Tregawntlo, uwchben y Gwningar; anheddiad amddiffynedig y bu pobl yn byw ynddo o’r 1af hyd y 4edd ganrif oedd Gwersyll Cae Summerhouse; mae Pont New Inn, o bedwar bwa carreg, o’r 16eg ganrif neu’n hŷn; codwyd eglwys Sant Teilo yn 1849–51.
| Castell Ogwr | dechreuwyd efallai 1106FfynhonnellOgmore Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd Robert Fitzhamon y faenor a’r castell i William de Londres, ac efallai i’r gwaith ddechrau yn 1106; yn 1116 gadawodd y castell pan ddaeth y Cymry yn eu nerth; mae’n debyg i’w fab Maurice godi’r gorthwr carreg yn y 1120au, a thua 1200 rhoddodd Thomas de Londres fur carreg yn lle’r palis pren; aeth y tiroedd i Harri, Iarll Lancaster, yn 1298, ac mae Dugiaeth Lancaster yn dal yn berchen ar y castell, y mae Cadw’n gofalu amdano; codwyd llys newydd yn 1454 a bu mewn defnydd hyd 1631 o leiaf; mae’r cerrig camu ar draws yr Ewenni’n heneb gofrestredig; mae maen Arthmail o’r fan hon yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru. |
|---|---|
| Dugiaeth Lancaster | perchennog ers 1298FfynhonnellOgmore Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd Robert Fitzhamon y faenor a’r castell i William de Londres, ac efallai i’r gwaith ddechrau yn 1106; yn 1116 gadawodd y castell pan ddaeth y Cymry yn eu nerth; mae’n debyg i’w fab Maurice godi’r gorthwr carreg yn y 1120au, a thua 1200 rhoddodd Thomas de Londres fur carreg yn lle’r palis pren; aeth y tiroedd i Harri, Iarll Lancaster, yn 1298, ac mae Dugiaeth Lancaster yn dal yn berchen ar y castell, y mae Cadw’n gofalu amdano; codwyd llys newydd yn 1454 a bu mewn defnydd hyd 1631 o leiaf; mae’r cerrig camu ar draws yr Ewenni’n heneb gofrestredig; mae maen Arthmail o’r fan hon yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru. |
| Creigiau | 340 i 195 miliwn oedFfynhonnellOgmore-by-Sea ↗Wikipedia (Saesneg)Aberogwr, ‘aber afon Ogwr’, pentref glan môr yn Saint-y-brid ar aber yr Ogwr, gyda thraeth Ogwr ar un ochr a thwyni Merthyr Mawr ar y llall, ar ffin orllewinol Arfordir Treftadaeth Morgannwg; mae’r creigiau, rhwng tua 340 a 195 miliwn oed, yn cynnwys calchfaen Carbonifferaidd, cyd-dyrrfaen Triasig, Carreg Sutton a’r Lias Glas, gyda ffosilau i’w gweld; mae Craig Tusker, rîff oddi ar y lan, dan ddŵr ar benllanw; cafwyd pen bwyell fflint caboledig ym Melin Ogwr yn 1976; 878 o bobl yn 2011. |
Castell Ogwr
Rhoddodd Robert Fitzhamon Ogwr i William de Londres, ac efallai i’r gwaith ddechrau yn 1106. Yn 1116 daeth y Cymry yn eu nerth a gadawodd William ei gastell. Mae’n debyg i’w fab Maurice godi’r gorthwr carreg yn y 1120au, a thua 1200 rhoddodd Thomas de Londres fur carreg iddo.FfynhonnellOgmore Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd Robert Fitzhamon y faenor a’r castell i William de Londres, ac efallai i’r gwaith ddechrau yn 1106; yn 1116 gadawodd y castell pan ddaeth y Cymry yn eu nerth; mae’n debyg i’w fab Maurice godi’r gorthwr carreg yn y 1120au, a thua 1200 rhoddodd Thomas de Londres fur carreg yn lle’r palis pren; aeth y tiroedd i Harri, Iarll Lancaster, yn 1298, ac mae Dugiaeth Lancaster yn dal yn berchen ar y castell, y mae Cadw’n gofalu amdano; codwyd llys newydd yn 1454 a bu mewn defnydd hyd 1631 o leiaf; mae’r cerrig camu ar draws yr Ewenni’n heneb gofrestredig; mae maen Arthmail o’r fan hon yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru.
Cerrig camu
Ers 1298 mae’r castell wedi perthyn i dŷ Lancaster, ac mae Dugiaeth Lancaster yn dal yn berchen arno. Codwyd llys newydd yn 1454, ac mae’r cerrig camu sy’n croesi’r Ewenni i’r castell yn heneb gofrestredig. Mae maen cerfiedig Arthmail o Ogwr bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol.FfynhonnellOgmore Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd Robert Fitzhamon y faenor a’r castell i William de Londres, ac efallai i’r gwaith ddechrau yn 1106; yn 1116 gadawodd y castell pan ddaeth y Cymry yn eu nerth; mae’n debyg i’w fab Maurice godi’r gorthwr carreg yn y 1120au, a thua 1200 rhoddodd Thomas de Londres fur carreg yn lle’r palis pren; aeth y tiroedd i Harri, Iarll Lancaster, yn 1298, ac mae Dugiaeth Lancaster yn dal yn berchen ar y castell, y mae Cadw’n gofalu amdano; codwyd llys newydd yn 1454 a bu mewn defnydd hyd 1631 o leiaf; mae’r cerrig camu ar draws yr Ewenni’n heneb gofrestredig; mae maen Arthmail o’r fan hon yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru.
Merthyr Mawr
Dros yr afon, mae Cwningar Merthyr Mawr yn Warchodfa Natur Genedlaethol. Yng nghapel di-do San Roque mae dau faen cerfiedig o’r Oesoedd Canol cynnar, Maen Conbelani a Maen y Coblyn, ac mae Castell Tregawntlo, plasty o’r 14eg ganrif, yn edrych dros y twyni.FfynhonnellMerthyr Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Mae gan Gwningar Merthyr Mawr, Gwarchodfa Natur Genedlaethol, y twyni tywod uchaf yng Nghymru; mae Capel San Roque, heb do, o’r 15fed ganrif, yn dal dau faen arysgrifedig o’r Oesoedd Canol cynnar, Maen Conbelani a Maen y Coblyn; plasty o’r 14eg ganrif gydag ychydig o amddiffynfeydd yw Castell Tregawntlo, uwchben y Gwningar; anheddiad amddiffynedig y bu pobl yn byw ynddo o’r 1af hyd y 4edd ganrif oedd Gwersyll Cae Summerhouse; mae Pont New Inn, o bedwar bwa carreg, o’r 16eg ganrif neu’n hŷn; codwyd eglwys Sant Teilo yn 1849–51.
Y creigiau
Mae’r clogwyni islaw’r pentref o greigiau rhwng 340 a 195 miliwn oed, calchfaen, Carreg Sutton a’r Lias Glas, yn llawn ffosilau. Cafwyd pen bwyell fflint caboledig ym Melin Ogwr yn 1976.FfynhonnellOgmore-by-Sea ↗Wikipedia (Saesneg)Aberogwr, ‘aber afon Ogwr’, pentref glan môr yn Saint-y-brid ar aber yr Ogwr, gyda thraeth Ogwr ar un ochr a thwyni Merthyr Mawr ar y llall, ar ffin orllewinol Arfordir Treftadaeth Morgannwg; mae’r creigiau, rhwng tua 340 a 195 miliwn oed, yn cynnwys calchfaen Carbonifferaidd, cyd-dyrrfaen Triasig, Carreg Sutton a’r Lias Glas, gyda ffosilau i’w gweld; mae Craig Tusker, rîff oddi ar y lan, dan ddŵr ar benllanw; cafwyd pen bwyell fflint caboledig ym Melin Ogwr yn 1976; 878 o bobl yn 2011.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

