Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

8 Mai 1648

Brwydr Sain Ffagan

Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.

Llun: Y caeau ger Sain Ffagan lle bu’r frwydr · Alan Hughes, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 8 Mai 1648, yn y caeau ger Sain Ffagan y tu allan i Gaerdydd, cyfarfu byddin gwrthryfel yn ne Cymru â milwyr y Senedd dan y Cyrnol Thomas Horton. Drylliwyd y gwrthryfel.

Dyddiad8 Mai 1648
Arweinwyr y gwrthryfelRowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell
Cadlywydd y SeneddY Cyrnol Thomas Horton

Milwyr heb eu cyflog#

Dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro ymhlith milwyr na chawsent eu talu ers misoedd ac a ofnai gael eu hanfon adref heb eu cyflog. Bu eu harweinwyr, Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell, yn gadlywyddion dros y Senedd, ond yn awr troesant yn ei herbyn.

Rowland Laugharne, a arweiniodd fyddin y gwrthryfel
Rowland Laugharne, a arweiniodd fyddin y gwrthryfel · Llun: Samuel Harding, Public domain, Wikimedia Commons

Y frwydr#

Roedd byddin Laugharne yn llawer mwy, tua 7,500 o wŷr traed a 500 o wŷr meirch. Roedd gan Horton tua 900 o wŷr meirch, 800 o ddragwniaid a 1,000 o wŷr traed. Ond y Senedd a orfu: lladdwyd dros 200 o’r gwrthryfelwyr a daliwyd mwy na 3,000.

Wedi’r frwydr#

Ciliodd Laugharne i Benfro, a gwarchaeodd Horton ar Powell yn Ninbych-y-pysgod. Daeth Cromwell ei hun i warchae ar Benfro, a dim ond pan syrthiodd y gallai orymdeithio tua’r gogledd i ennill yn Preston.

Cymru dros y brenin#

Roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref cyntaf. Ofnai’r Senedd, pe bai cyfeillion y brenin yn dal Caerdydd ac Aberdaugleddau, y gellid cludo milwyr drosodd o Iwerddon, ac anfonodd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r harbwrs hynny.

Penfro a Dinbych-y-pysgod yn dal#

Yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a safodd Laugharne gyda hwy. Trodd yr hyn a ddechreuodd fel cweryl ynghylch cyflog yn achos pan gysylltasant â’r Brenin Siarl. Daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin.

Teulu’r môr#

Roedd Laugharne a Poyer ill dau yn feibion-yng-nghyfraith i’r fforiwr Syr Thomas Button o Forgannwg.

Gorymdaith ar Gaerdydd#

Erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd. Aethai Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin ac yna i Aberhonddu, cyn cipio Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan. Wedi clywed bod Cromwell ei hun ar y ffordd, dewisodd Laugharne daro cyn iddo ddod.

Y maes wrth nant Dowlais#

Yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu’r sgowtiaid tua dwy filltir y tu allan i Sain Ffagan. Ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin. Arweiniai Horton y canol ei hun, gyda’i wŷr meirch wedi’u rhannu rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde. Ychydig cyn wyth y bore anfonodd Laugharne 500 o wŷr traed dros y nant i daro canol byddin Horton. Rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, a pharhaodd yr ymladd nes i ruthr dan arweiniad yr Uwchgapten Bethel dorri adain chwith Laugharne.

Dal Cromwell yn ôl#

Cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr. Gadawodd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai. Roedd safiad Laugharne wedi’i ddal yn ôl yn hir rhag y rhyfel yn Lloegr.

Sain Ffagan heddiw#

Plasty o ddiwedd yr unfed ganrif ar bymtheg yw Castell Sain Ffagan. Yn 1946 cynigiodd Iarll Plymouth ef a’i erddi i’r genedl, ac ar 1 Gorffennaf 1948 agorodd ei dir fel yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain. Heddiw mae gan Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru fwy na deugain o adeiladau a ddaeth o bob rhan o Gymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Geiriadur John Davies

    Mae John Davies, Mallwyd, yn cyhoeddi ei eiriadur mawr Cymraeg a Lladin, sylfaen ysgolheictod Cymraeg am ddwy ganrif.

    Geiriadur John Davies
  2. Y capel cyntaf yn Llanfaches

    Mae William Wroth yn casglu’r gynulleidfa Anghydffurfiol gyntaf yng Nghymru, yn Sir Fynwy. Un dydd bydd capeli’n llunio’r wlad gyfan.

    Y capel cyntaf yn Llanfaches
  3. Silex Scintillans

    Mae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.

    Silex Scintillans
  4. Llyfr y Tri Aderyn

    Mae Morgan Llwyd o Wrecsam yn cyhoeddi Llyfr y Tri Aderyn, lle mae eryr, cigfran a cholomen yn trafod dyfodol Cymru.

    Llyfr y Tri Aderyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf