Ar 8 Mai 1648, yn y caeau ger Sain Ffagan y tu allan i Gaerdydd, cyfarfu byddin gwrthryfel yn ne Cymru â milwyr y Senedd dan y Cyrnol Thomas Horton. Drylliwyd y gwrthryfel.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 8 Mai 1648, yn yr Ail Ryfel Cartref; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro ymhlith milwyr na chawsent eu talu ers misoedd ac a ofnai gael eu chwalu heb eu cyflog, dan arweiniad Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell, cadlywyddion a drodd yn erbyn y Senedd; roedd gan ochr y brenin tua 7,500 o wŷr traed a 500 o wŷr meirch, yn erbyn 900 o wŷr meirch, 800 o ddragwniaid a 1,000 o wŷr traed y Cyrnol Thomas Horton; collodd ochr y brenin dros 200 yn farw a mwy na 3,000 yn garcharorion; ciliodd Laugharne i Benfro, gwarchaeodd Horton ar Ddinbych-y-pysgod, a gwarchaeodd Cromwell ei hun ar Benfro cyn gorymdeithio ymlaen i Preston.
| Dyddiad | 8 Mai 1648 |
|---|---|
| Arweinwyr y gwrthryfel | Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell |
| Cadlywydd y Senedd | Y Cyrnol Thomas Horton |
Milwyr heb eu cyflog#
Dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro ymhlith milwyr na chawsent eu talu ers misoedd ac a ofnai gael eu hanfon adref heb eu cyflog. Bu eu harweinwyr, Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell, yn gadlywyddion dros y Senedd, ond yn awr troesant yn ei herbyn.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 8 Mai 1648, yn yr Ail Ryfel Cartref; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro ymhlith milwyr na chawsent eu talu ers misoedd ac a ofnai gael eu chwalu heb eu cyflog, dan arweiniad Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell, cadlywyddion a drodd yn erbyn y Senedd; roedd gan ochr y brenin tua 7,500 o wŷr traed a 500 o wŷr meirch, yn erbyn 900 o wŷr meirch, 800 o ddragwniaid a 1,000 o wŷr traed y Cyrnol Thomas Horton; collodd ochr y brenin dros 200 yn farw a mwy na 3,000 yn garcharorion; ciliodd Laugharne i Benfro, gwarchaeodd Horton ar Ddinbych-y-pysgod, a gwarchaeodd Cromwell ei hun ar Benfro cyn gorymdeithio ymlaen i Preston.

Y frwydr#
Roedd byddin Laugharne yn llawer mwy, tua 7,500 o wŷr traed a 500 o wŷr meirch. Roedd gan Horton tua 900 o wŷr meirch, 800 o ddragwniaid a 1,000 o wŷr traed. Ond y Senedd a orfu: lladdwyd dros 200 o’r gwrthryfelwyr a daliwyd mwy na 3,000.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 8 Mai 1648, yn yr Ail Ryfel Cartref; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro ymhlith milwyr na chawsent eu talu ers misoedd ac a ofnai gael eu chwalu heb eu cyflog, dan arweiniad Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell, cadlywyddion a drodd yn erbyn y Senedd; roedd gan ochr y brenin tua 7,500 o wŷr traed a 500 o wŷr meirch, yn erbyn 900 o wŷr meirch, 800 o ddragwniaid a 1,000 o wŷr traed y Cyrnol Thomas Horton; collodd ochr y brenin dros 200 yn farw a mwy na 3,000 yn garcharorion; ciliodd Laugharne i Benfro, gwarchaeodd Horton ar Ddinbych-y-pysgod, a gwarchaeodd Cromwell ei hun ar Benfro cyn gorymdeithio ymlaen i Preston.
Wedi’r frwydr#
Ciliodd Laugharne i Benfro, a gwarchaeodd Horton ar Powell yn Ninbych-y-pysgod. Daeth Cromwell ei hun i warchae ar Benfro, a dim ond pan syrthiodd y gallai orymdeithio tua’r gogledd i ennill yn Preston.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 8 Mai 1648, yn yr Ail Ryfel Cartref; dechreuodd y gwrthryfel yn Sir Benfro ymhlith milwyr na chawsent eu talu ers misoedd ac a ofnai gael eu chwalu heb eu cyflog, dan arweiniad Rowland Laugharne, John Poyer a Rice Powell, cadlywyddion a drodd yn erbyn y Senedd; roedd gan ochr y brenin tua 7,500 o wŷr traed a 500 o wŷr meirch, yn erbyn 900 o wŷr meirch, 800 o ddragwniaid a 1,000 o wŷr traed y Cyrnol Thomas Horton; collodd ochr y brenin dros 200 yn farw a mwy na 3,000 yn garcharorion; ciliodd Laugharne i Benfro, gwarchaeodd Horton ar Ddinbych-y-pysgod, a gwarchaeodd Cromwell ei hun ar Benfro cyn gorymdeithio ymlaen i Preston.
Cymru dros y brenin#
Roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref cyntaf.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol. Ofnai’r Senedd, pe bai cyfeillion y brenin yn dal Caerdydd ac Aberdaugleddau, y gellid cludo milwyr drosodd o Iwerddon, ac anfonodd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r harbwrs hynny.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol.
Penfro a Dinbych-y-pysgod yn dal#
Yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd John Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a safodd Laugharne gyda hwy.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol. Trodd yr hyn a ddechreuodd fel cweryl ynghylch cyflog yn achos pan gysylltasant â’r Brenin Siarl. Daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol.
Teulu’r môr#
Roedd Laugharne a Poyer ill dau yn feibion-yng-nghyfraith i’r fforiwr Syr Thomas Button o Forgannwg.FfynhonnellButton, Sir Thomas (died April 1634), admiral and explorer ↗Ifor Ball Powell, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPedwerydd mab Miles Button, siryf Morgannwg yn 1565, 1571 a 1589, a Margaret, merch Edward Lewis o’r Fan; daliai teulu Button Worleton, ym mhlwyf Sain Leitan, Morgannwg, a’u tŷ efallai i ddechrau ar safle ffos Dog Hill dros nant Golych ac yn ddiweddarach yn Nyffryn gerllaw; aeth i’r môr tua 1589; yn 1612–13 arweiniodd fordaith a anfonwyd i ganfod tynged Henry Hudson ac i chwilio am fordaith ogledd-orllewinol i Asia, a fforiodd ran fawr o Fae Hudson; fe’i hurddwyd yn farchog ar ei ddychweliad; am weddill ei yrfa hir ar y môr gwasanaethodd fel ‘Llyngesydd llongau’r Brenin ar arfordir Iwerddon’; priododd ferch Syr Walter Rice o Ddinefwr a bu iddynt saith o blant; gwnaeth ei gartref yng Nghaerdydd; priododd ei ferch Elizabeth y Cyrnol John Poyer a’i ferch Ann Rowland Laugharne.
Gorymdaith ar Gaerdydd#
Erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol. Aethai Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin ac yna i Aberhonddu, cyn cipio Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan. Wedi clywed bod Cromwell ei hun ar y ffordd, dewisodd Laugharne daro cyn iddo ddod.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol.
Y maes wrth nant Dowlais#
Yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu’r sgowtiaid tua dwy filltir y tu allan i Sain Ffagan. Ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol. Arweiniai Horton y canol ei hun, gyda’i wŷr meirch wedi’u rhannu rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol. Ychydig cyn wyth y bore anfonodd Laugharne 500 o wŷr traed dros y nant i daro canol byddin Horton.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol. Rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, a pharhaodd yr ymladd nes i ruthr dan arweiniad yr Uwchgapten Bethel dorri adain chwith Laugharne.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol.
Dal Cromwell yn ôl#
Cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr. Gadawodd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol. Roedd safiad Laugharne wedi’i ddal yn ôl yn hir rhag y rhyfel yn Lloegr.FfynhonnellBattle of St Fagans ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i hymladdwyd ar 8 Mai 1648 yn ystod yr Ail Ryfel Cartref; roedd llawer o Gymru wedi dal dros y brenin yn y Rhyfel Cartref Cyntaf; ofnai’r Senedd y byddai rheolaeth frenhinol ar Gaerdydd ac Aberdaugleddau yn galluogi cludo milwyr o Iwerddon; anfonodd y Senedd 3,000 o wŷr dan y Cyrnol Thomas Horton i gymryd lle Laugharne a sicrhau’r mannau hyn; yn gynnar ym mis Mawrth 1648 gwrthododd Poyer, llywodraethwr Castell Penfro, a Rice Powell, a ddaliai Gastell Dinbych-y-pysgod, eu trosglwyddo i swyddogion y Fyddin Fodel Newydd, a chefnogodd Laugharne hwy; trodd yr hyn a ddechreuodd fel anghydfod ynghylch cyflog yn wleidyddol pan gysylltasant â’r Brenin Siarl; daliai Syr Nicholas Kemeys Gastell Cas-gwent dros y brenin; erbyn diwedd Ebrill roedd gan Laugharne tua 8,000 o wŷr ac roedd yn gorymdeithio ar Gaerdydd; aeth Horton yn gyntaf i Gaerfyrddin, yna i Aberhonddu, cyn meddiannu Caerdydd a lletya’i wŷr o amgylch Sain Ffagan; wedi clywed bod Cromwell ar ei ffordd, penderfynodd Laugharne ymosod cyn iddo gyrraedd; yn gynnar ar 8 Mai cyfarfu sgowtiaid tua 2 filltir y tu allan i Sain Ffagan; cymerodd Horton y canol, a rhannwyd ei wŷr meirch rhwng John Okey ar y chwith a Nathaniel Barton ar y dde; ffurfiodd Laugharne ei fyddin ar grib goediog tua 0.7 milltir i’r gogledd-orllewin o’r pentref, gyda nant Dowlais rhwng y ddwy fyddin; ychydig cyn 8 y bore anfonodd 500 o wŷr traed dros y nant i ymosod ar ganol byddin Horton; rhwystrai gwrychoedd uchel wŷr meirch Horton, ac yn y diwedd torrodd rhuthr gan yr Uwchgapten Bethel adain chwith Laugharne; cyrhaeddodd Cromwell Gaerloyw ar ddydd y frwydr; gadawyd y Cyrnol Isaac Ewer i warchae ar Gas-gwent, ac ymunodd Cromwell â Horton yn Ninbych-y-pysgod ar 15 Mai; roedd Laugharne wedi oedi Cromwell yn sylweddol.
Sain Ffagan heddiw#
Plasty o ddiwedd yr unfed ganrif ar bymtheg yw Castell Sain Ffagan. Yn 1946 cynigiodd Iarll Plymouth ef a’i erddi i’r genedl, ac ar 1 Gorffennaf 1948 agorodd ei dir fel yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain.FfynhonnellSt Fagans Museum; Welsh Folk Museum; Museum of Welsh Life ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 31920): mewn 100 erw o barcdir yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty o ddiwedd yr 16eg ganrif; mae ei gwreiddiau yn yr ‘Hen Bethau’ a gasglwyd gan T. H. Thomas (Arlunydd Penygarn) ac eraill, a ddangoswyd yn Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1913 ac yn yr Amgueddfa Genedlaethol o 1926; ym mis Chwefror 1946 cynigiodd Iarll Plymouth y castell a’i erddi, tua deunaw erw; agorodd y gerddi ar 1 Gorffennaf 1947 a’r amgueddfa union flwyddyn yn ddiweddarach, ar 1 Gorffennaf 1948, yr amgueddfa genedlaethol awyr agored gyntaf ym Mhrydain; tynnwyd y rhan fwyaf o’r adeiladau i lawr ar eu safleoedd cyntaf a’u hailgodi’n ofalus, tra ailgodwyd y pentref Oes Haearn a Llys Llywelyn o dystiolaeth archaeolegol; ymhlith y cyntaf i ddod roedd ysgubor Stryd Lydan o Benley (1951), ffermdy Abernodwydd o Langadfan (1951), melin wlân Esgair Moel o Lanwrtyd (1952) a ffermdy Kennixton o Langynydd (1955). Heddiw mae gan Sain Ffagan Amgueddfa Werin Cymru fwy na deugain o adeiladau a ddaeth o bob rhan o Gymru.FfynhonnellSt Fagans National Museum of History ↗Wikipedia (Saesneg)Sain Ffagan: Amgueddfa Werin Cymru, amgueddfa awyr agored o fywyd, diwylliant a phensaernïaeth pobl Cymru, rhan o Amgueddfa Cymru; dros ddeugain o adeiladau wedi’u hailgodi o bob rhan o Gymru, yn nhiroedd Castell Sain Ffagan, plasty Elisabethaidd rhestredig Gradd I; sefydlwyd yn 1946 wedi i Iarll Plymouth roi’r castell a’r tiroedd, ac agorodd ym mis Gorffennaf 1948 fel Amgueddfa Werin Cymru, enw a gadwodd y teitl Cymraeg; syniad Iorwerth Peate, ar batrwm Skansen yn Stockholm, ond yn fwy uchelgeisiol gan fod cymaint o hen adeiladau Cymru o gerrig; cwblhawyd ailddatblygiad chwe blynedd gwerth £30 miliwn yn 2018, a hi oedd Amgueddfa’r Flwyddyn yr Art Fund yn 2019; agorodd eglwys ganoloesol Sant Teilo o Landeilo Tal-y-bont, wedi’i hadfer i’w golwg cyn y Diwygiad, yn 2007; agorodd tŷ masnachwr Tuduraidd o Hwlffordd yn 2012; bythynnod gweithwyr o Ryd-y-car, Merthyr Tudful, wedi’u dodrefnu o 1800 hyd 1985, a Sefydliad y Gweithwyr Oakdale; agorodd Llys Llywelyn, a ailgodwyd o gloddiadau Llys Rhosyr, llys tywysogion Gwynedd o’r 13eg ganrif, ym mis Hydref 2018; crefftau wrth eu gwaith, dwy felin ddŵr a fferm o fridiau brodorol Cymru; yn 2011 enwodd Which? hi’n hoff atyniad ymwelwyr y Deyrnas Unedig.
Ffynonellau a darllen pellach




