Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1653

Llyfr y Tri Aderyn

Mae Morgan Llwyd o Wrecsam yn cyhoeddi Llyfr y Tri Aderyn, lle mae eryr, cigfran a cholomen yn trafod dyfodol Cymru.

Llun: Wynebddalen Llyfr y Tri Aderyn, o’r pedwerydd argraffiad, Wrecsam, 1778 · Photograph by Anatiomaros, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn 1653 cyhoeddodd Morgan Llwyd o Wrecsam Lyfr y Tri Aderyn. Ynddo mae Eryr, Cigfran a Cholomen yn ymddiddan. Dyma’i waith rhyddiaith pwysicaf.

Cyhoeddwyd1653
AwdurMorgan Llwyd o Faentwrog a Wrecsam
SiaradwyrYr Eryr, y Gigfran a’r Golomen

Y tri aderyn#

Mae’r Gigfran yn sefyll dros yr Eglwys uchel a’r brenhinwyr, yr Eryr dros lywodraeth Cromwell, a’r Golomen dros y Piwritaniaid.

Morgan Llwyd#

Ganed Llwyd yn 1619 ym mhlwyf Maentwrog. Yn yr ysgol yn Wrecsam deffrôdd pregethu Walter Cradock ei ffydd, a dilynodd Cradock i Lanfaches. Bu’n gaplan ym Myddin y Model Newydd ac yn 1656 ymsefydlodd yn weinidog yn Wrecsam.

Y gofeb i Morgan Llwyd
Y gofeb i Morgan Llwyd · Llun: GeraintTudur2, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Meistr ar ryddiaith Gymraeg#

Parhaodd ei ddylanwad. Cydnabu’r llenor John Gwilym Jones yn yr ugeinfed ganrif ddyled aruthrol i Lyfr y Tri Aderyn.

Bu farw Llwyd yn Wrecsam ar 3 Mehefin 1659, yn ddeugain oed, ac mae’n gorwedd ym mynwent yr Anghydffurfwyr yn Rhosddu.

Cynfal, ger Ffestiniog#

Ganed Llwyd yng Nghynfal, hen blasty filltir i’r de o Ffestiniog, ym mhlwyf Maentwrog. Roedd ei daid Huw Llwyd yn filwr ac yn fardd Cymraeg o fri, a magwyd Morgan yn nhraddodiad llenyddol bonedd Meirionnydd. Fe’i gelwir weithiau yn Morgan Llwyd o Wynedd.

Y Gigfran, yr Eryr a’r Golomen#

Y Gigfran a’r Golomen hefyd yw’r adar a anfonwyd allan o Arch Noa. Yn y llyfr mae’r Golomen yn ennill yr Eryr at y ddysgeidiaeth Biwritanaidd.

Pregethwr ar y ffordd#

O 1647 bu Llwyd yn byw ym Mryn-y-ffynnon yn Wrecsam ac yn gwasanaethu eglwys gynull y dref. Dan Ddeddf 1650 i Daenu’r Efengyl yng Nghymru fe’i henwyd yn ‘Gymeradwywr’, a theithiodd yn eang fel pregethwr. Fe’i cyfrifir yn weinidog Anghydffurfiol cyntaf Wrecsam.

Gŵr heddwch#

Fel y Crynwyr, y bu’n rhagflaenydd iddynt yng Nghymru, credai fod trais yn groes i’w ffydd, a phan wnaeth Cromwell ei hun yn Arglwydd Amddiffynnydd, roedd Morgan Llwyd ymhlith yr ychydig dewr a’i gwrthwynebodd.

Saith llyfr a llawer o gerddi#

Ysgrifennodd saith gwaith rhyddiaith yn Gymraeg ac yn Saesneg a chorff mawr o farddoniaeth, gan gynnwys llawer o’r Salmau a rhannau o Ganiad Solomon ar fesur. Cyfieithodd hefyd waith y cyfrinydd Almaenig Jakob Böhme. Mae ei lyfrau Cymraeg byrrach, Llythyr i’r Cymry Cariadus, Gwaedd yng Nghymru yn Wyneb pob Cydwybod a Cyfarwydd i’r Cymry, yn galw ar y darllenydd i wneud ei heddwch ei hun â Duw.

Ei ddarllen dro ar ôl tro#

Cyhoeddodd Prifysgol Cymru ei weithiau mewn dwy gyfrol yn 1899 a 1908. Troswyd Llyfr y Tri Aderyn i’r Saesneg gan L. J. Parry ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol 1896, ac eto gan Rob Mimpriss yn 2017. Mae M. Wynn Thomas wedi ysgrifennu am gyfoeth barddonol a dychmygus ei ryddiaith, ac i Gwynfor Evans roedd yn ‘adeiladydd cenedl’.

Ei gofio yn Wrecsam#

Dadorchuddiwyd cofeb dros ei fedd yn Rhos-ddu yn 1912. Enillodd Crwys y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol 1919 am ei gerdd ‘Morgan Llwyd o Wynedd’, ysgrifennodd John Gwilym Jones ddrama am ei fywyd, Hanes Rhyw Gymro, ac mae ysgol uwchradd Gymraeg Wrecsam, Ysgol Morgan Llwyd, yn dwyn ei enw.

Y bobl

1619–1659

Morgan Llwyd

Cyfriniwr Wrecsam (wedi’i gofnodi)

Pregethwr Piwritanaidd ac awdur o Gynfal ym Meirionnydd y mae ei Lyfr y Tri Aderyn yn glasur o ryddiaith Gymraeg.

Morgan Llwyd

Cyn ac wedyn

  1. Brwydr Sain Ffagan

    Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.

    Brwydr Sain Ffagan
  2. Silex Scintillans

    Mae Henry Vaughan, y Silwriad o ddyffryn Wysg, yn cyhoeddi Silex Scintillans, cerddi am oleuni a thragwyddoldeb.

    Silex Scintillans
  3. Harri Morgan yn Panama

    Mae Harri Morgan o Lanrhymni yn croesi’r culdir ac yn cipio Panama. Yn ddiweddarach fe’i gwneir yn farchog ac yn is-lywodraethwr Jamaica.

    Harri Morgan yn Panama
  4. Canwyll y Cymry

    Mae Stephen Hughes yn cyhoeddi penillion y Ficer Rhys Prichard fel Canwyll y Cymry, un o’r llyfrau Cymraeg a ddarllenwyd fwyaf am ddwy ganrif.

    Canwyll y Cymry

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf