
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Caerdydd
Caerdydd
Tongwynlais
Mae Castell Coch yn codi uwchben y pentref yn y coed ffawydd, a ailgodwyd gan William Burges i Ardalydd Bute yn yr 1870au ar adfeilion castell o’r 1200au.
Llun: Castell Coch, uwchben Tongwynlais · DeFacto, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Tongwynlais: y ton wrth nant Gwynlais
Tongwynlais
- Ton ton, tir glas
- gwynlais nant Gwynlais
Mae Tongwynlais, y ton wrth nant Gwynlais, islaw Castell Coch, y castell coch yn y coed uwchben y pentref.FfynonellauTongwynlais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref i’r gogledd o Gaerdydd; credir mai ystyr yr enw yw’r ton wrth Gwynlais, y nant drwy’r pentref; ailgodwyd Castell Coch uwch ei ben ar ddiwedd yr 1870au gan William Burges i 3ydd Ardalydd Bute ar adfeilion castell o’r 13g y credir iddo fod yn eiddo i Ifor Bach; pregethodd Christmas Evans yn y Lewis Arms rhwng 1826 ac 1828; sefydlwyd eglwys y Bedyddwyr Ainon yn 1828 a chodi ei chapel yn 1832; Sant Mihangel a’r Holl Angylion, 1875–1877, gan John Prichard, Gradd II; Fforest Fawr, tua 100 hectar; 1,871 o bobl yn 2011.Castell Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Priodolodd yr hanesydd Rice Merrick o’r 16g y castell cyntaf i’r arglwydd Cymreig Ifor ap Meurig; saif y castell mewn coedwig uwchben Tongwynlais; dechreuodd gwaith ailgodi Burges i 3ydd Ardalydd Bute yn 1875, gyda’r tu allan bron yn gyflawn erbyn diwedd 1879, a’r tu mewn wedi’i orffen yn 1891; mae’r tu allan yn dynwared y 13g a’r tu mewn yn Uchel Fictoraidd; fe’i galwyd yn un o fuddugoliaethau mwyaf cyfansoddiad pensaernïol Oes Victoria; rhoddodd gwinllan dair erw a blannwyd yn 1875 240 o boteli o’r cynhaeaf cyntaf yn 1877 a 3,000 erbyn 1887; Gradd I; yng ngofal Cadw ers 1984.
| Ailgodi’r castell | 1875–1891FfynhonnellCastell Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Priodolodd yr hanesydd Rice Merrick o’r 16g y castell cyntaf i’r arglwydd Cymreig Ifor ap Meurig; saif y castell mewn coedwig uwchben Tongwynlais; dechreuodd gwaith ailgodi Burges i 3ydd Ardalydd Bute yn 1875, gyda’r tu allan bron yn gyflawn erbyn diwedd 1879, a’r tu mewn wedi’i orffen yn 1891; mae’r tu allan yn dynwared y 13g a’r tu mewn yn Uchel Fictoraidd; fe’i galwyd yn un o fuddugoliaethau mwyaf cyfansoddiad pensaernïol Oes Victoria; rhoddodd gwinllan dair erw a blannwyd yn 1875 240 o boteli o’r cynhaeaf cyntaf yn 1877 a 3,000 erbyn 1887; Gradd I; yng ngofal Cadw ers 1984. |
|---|---|
| Plannu’r winllan | 1875FfynhonnellCastell Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Priodolodd yr hanesydd Rice Merrick o’r 16g y castell cyntaf i’r arglwydd Cymreig Ifor ap Meurig; saif y castell mewn coedwig uwchben Tongwynlais; dechreuodd gwaith ailgodi Burges i 3ydd Ardalydd Bute yn 1875, gyda’r tu allan bron yn gyflawn erbyn diwedd 1879, a’r tu mewn wedi’i orffen yn 1891; mae’r tu allan yn dynwared y 13g a’r tu mewn yn Uchel Fictoraidd; fe’i galwyd yn un o fuddugoliaethau mwyaf cyfansoddiad pensaernïol Oes Victoria; rhoddodd gwinllan dair erw a blannwyd yn 1875 240 o boteli o’r cynhaeaf cyntaf yn 1877 a 3,000 erbyn 1887; Gradd I; yng ngofal Cadw ers 1984. |
| Poblogaeth | 1,871 (2011)FfynhonnellTongwynlais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref i’r gogledd o Gaerdydd; credir mai ystyr yr enw yw’r ton wrth Gwynlais, y nant drwy’r pentref; ailgodwyd Castell Coch uwch ei ben ar ddiwedd yr 1870au gan William Burges i 3ydd Ardalydd Bute ar adfeilion castell o’r 13g y credir iddo fod yn eiddo i Ifor Bach; pregethodd Christmas Evans yn y Lewis Arms rhwng 1826 ac 1828; sefydlwyd eglwys y Bedyddwyr Ainon yn 1828 a chodi ei chapel yn 1832; Sant Mihangel a’r Holl Angylion, 1875–1877, gan John Prichard, Gradd II; Fforest Fawr, tua 100 hectar; 1,871 o bobl yn 2011. |
Ifor Bach
Ysgrifennodd yr hanesydd Tuduraidd Rice Merrick mai’r arglwydd Cymreig Ifor ap Meurig a gododd y castell cyntaf yma, ac mae’r pentref yn cysylltu’r hen adfeilion ag Ifor Bach.FfynonellauCastell Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Priodolodd yr hanesydd Rice Merrick o’r 16g y castell cyntaf i’r arglwydd Cymreig Ifor ap Meurig; saif y castell mewn coedwig uwchben Tongwynlais; dechreuodd gwaith ailgodi Burges i 3ydd Ardalydd Bute yn 1875, gyda’r tu allan bron yn gyflawn erbyn diwedd 1879, a’r tu mewn wedi’i orffen yn 1891; mae’r tu allan yn dynwared y 13g a’r tu mewn yn Uchel Fictoraidd; fe’i galwyd yn un o fuddugoliaethau mwyaf cyfansoddiad pensaernïol Oes Victoria; rhoddodd gwinllan dair erw a blannwyd yn 1875 240 o boteli o’r cynhaeaf cyntaf yn 1877 a 3,000 erbyn 1887; Gradd I; yng ngofal Cadw ers 1984.Tongwynlais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref i’r gogledd o Gaerdydd; credir mai ystyr yr enw yw’r ton wrth Gwynlais, y nant drwy’r pentref; ailgodwyd Castell Coch uwch ei ben ar ddiwedd yr 1870au gan William Burges i 3ydd Ardalydd Bute ar adfeilion castell o’r 13g y credir iddo fod yn eiddo i Ifor Bach; pregethodd Christmas Evans yn y Lewis Arms rhwng 1826 ac 1828; sefydlwyd eglwys y Bedyddwyr Ainon yn 1828 a chodi ei chapel yn 1832; Sant Mihangel a’r Holl Angylion, 1875–1877, gan John Prichard, Gradd II; Fforest Fawr, tua 100 hectar; 1,871 o bobl yn 2011.
Castell Burges
I 3ydd Ardalydd Bute, ailgododd William Burges y castell o 1875 ymlaen, a gorffennwyd y gwaith y tu mewn yn 1891. Mae ei du allan yn dynwared y 1200au, mae ei ystafelloedd yn Uchel Fictoraidd, a’i alw’n un o fuddugoliaethau mwyaf cyfansoddiad pensaernïol Oes Victoria.FfynhonnellCastell Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Priodolodd yr hanesydd Rice Merrick o’r 16g y castell cyntaf i’r arglwydd Cymreig Ifor ap Meurig; saif y castell mewn coedwig uwchben Tongwynlais; dechreuodd gwaith ailgodi Burges i 3ydd Ardalydd Bute yn 1875, gyda’r tu allan bron yn gyflawn erbyn diwedd 1879, a’r tu mewn wedi’i orffen yn 1891; mae’r tu allan yn dynwared y 13g a’r tu mewn yn Uchel Fictoraidd; fe’i galwyd yn un o fuddugoliaethau mwyaf cyfansoddiad pensaernïol Oes Victoria; rhoddodd gwinllan dair erw a blannwyd yn 1875 240 o boteli o’r cynhaeaf cyntaf yn 1877 a 3,000 erbyn 1887; Gradd I; yng ngofal Cadw ers 1984.
Gwinllan Gymreig
Plannodd Bute winllan dair erw yn 1875; rhoddodd y cynhaeaf cyntaf yn 1877 240 o boteli, ac erbyn 1887 rhoddai 3,000.FfynhonnellCastell Coch ↗Wikipedia (Saesneg)Priodolodd yr hanesydd Rice Merrick o’r 16g y castell cyntaf i’r arglwydd Cymreig Ifor ap Meurig; saif y castell mewn coedwig uwchben Tongwynlais; dechreuodd gwaith ailgodi Burges i 3ydd Ardalydd Bute yn 1875, gyda’r tu allan bron yn gyflawn erbyn diwedd 1879, a’r tu mewn wedi’i orffen yn 1891; mae’r tu allan yn dynwared y 13g a’r tu mewn yn Uchel Fictoraidd; fe’i galwyd yn un o fuddugoliaethau mwyaf cyfansoddiad pensaernïol Oes Victoria; rhoddodd gwinllan dair erw a blannwyd yn 1875 240 o boteli o’r cynhaeaf cyntaf yn 1877 a 3,000 erbyn 1887; Gradd I; yng ngofal Cadw ers 1984.
Christmas Evans
Pregethodd y pregethwr mawr Christmas Evans yn y Lewis Arms rhwng 1826 ac 1828, a sefydlwyd eglwys y Bedyddwyr Ainon yn 1828, a chodi ei chapel yn 1832.FfynonellauTongwynlais ↗Wikipedia (Saesneg)Pentref i’r gogledd o Gaerdydd; credir mai ystyr yr enw yw’r ton wrth Gwynlais, y nant drwy’r pentref; ailgodwyd Castell Coch uwch ei ben ar ddiwedd yr 1870au gan William Burges i 3ydd Ardalydd Bute ar adfeilion castell o’r 13g y credir iddo fod yn eiddo i Ifor Bach; pregethodd Christmas Evans yn y Lewis Arms rhwng 1826 ac 1828; sefydlwyd eglwys y Bedyddwyr Ainon yn 1828 a chodi ei chapel yn 1832; Sant Mihangel a’r Holl Angylion, 1875–1877, gan John Prichard, Gradd II; Fforest Fawr, tua 100 hectar; 1,871 o bobl yn 2011.Christmas Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Gweinidog anghydffurfiol o Gymru oedd Christmas Evans (25 Rhagfyr 1766 – 19 Gorffennaf 1838) a oedd, yn ôl D. M. Lloyd-Jones, “y pregethwr mwyaf a fu gan y Bedyddwyr erioed ym Mhrydain”; ganed ger Llandysul, Sir Aberteifi; bu farw ei dad, crydd, yn gynnar; dan ddylanwad diwygiad dysgodd ddarllen ac ysgrifennu Saesneg a Chymraeg; yn Llangefni ym Môn, ar gyflog o £17 y flwyddyn, adeiladodd gymuned gref o Fedyddwyr; codwyd llawer o gapeli newydd, a’r arian wedi ei gasglu ar deithiau pregethu yn y De; enillodd yr enw “Bunyan Cymru” am ei ddychymyg byw a chyfoethog; roedd ei bregethau’n rhydd o enwadaeth, i oleuo’r deall a chynhesu’r galon; yn 1909 cynhwysodd The World’s Great Sermons gan Grenville Kleiser, mewn saith cyfrol, ei bregeth enwog am y fynwent, “The World As A Graveyard”, yr unig bregeth yn y casgliad gan bregethwr o Gymru; bu farw yn Abertawe yn 1838 ar daith bregethu a’i gladdu ym mynwent Capel Bethesda; roedd ei angladd yn un o’r mwyaf a welwyd erioed yn y wlad; credir bod cusanu ei garreg fedd yn dod â lwc dda, fersiwn Abertawe o garreg y Blarney; golygwyd ei weithiau gan Owen Davies mewn tair cyfrol (Caernarfon, 1895–1897).
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







