Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

c. 100 OC

Sarn Helen

Mae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.

Llun: Darn o Sarn Helen ger Betws-y-Coed, yn llwybr drwy’r coed o hyd. · Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 100 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ar hyd Cymru gyfan, o ddyffryn Conwy yn y gogledd i Dywi yn y de, rhed llinell ffordd Rufeinig. Sarn Helen y geilw’r Cymry hi, a dywed traddodiad Cymru mai Elen, gwraig Macsen Wledig, a barodd wneud ffyrdd Cymru.

PrydFe’i codwyd wedi’r goncwest, o ddiwedd y ganrif gyntaf OC
BleO Canovium, Caerhun, yn nyffryn Conwy, i’r de drwy Gymru i gaerau dyffryn Tywi
HydTua 160 milltir
Ei henwSarn Helen, ar ôl Elen o Gaernarfon

Ffordd drwy’r mynyddoedd#

Unwaith y concrwyd Cymru, clymodd Rhufain ei chaerau ynghyd â ffyrdd. Rhedai Sarn Helen tua 160 milltir o gaer Canovium yng Nghaerhun, yn nyffryn Conwy, i’r de drwy galon Cymru. Âi heibio i gaer Tomen y Mur uwchben Trawsfynydd, Cefn Caer ym Mhennal ger Dyfi, Bremia yn Llanio, a Luentinum ger mwyngloddiau aur Dolaucothi, a chyrhaeddai ddyffryn Tywi yn Llanymddyfri, lle’r arweiniai ffyrdd eraill ymlaen i Moridunum, Caerfyrddin.

Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau
Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Heddiw, mewn mannau, mae ffordd fodern yn dilyn ei llinell; mewn eraill mae’n llwybr glas dros y rhos neu’n llwybr caregog drwy’r coed.

Elen y ffyrdd#

Mae’r ffordd yn dwyn enw Elen. Ym Mreuddwyd Macsen Wledig hi yw morwyn Caer Seint, Segontium, y breuddwydiodd yr ymerawdwr Macsen amdani a dod i Brydain i’w phriodi. Mae’r chwedl yn adrodd iddi beri gwneud ffyrdd mawr ar draws y wlad, o un gaer i’r llall, a rhoddodd traddodiad Cymru ei henw i’r hen ffordd hon: Sarn Helen.

Felly daeth ffordd Rufeinig yn ffordd Gymreig, a chofir priffordd y milwyr wrth enw tywysoges o Arfon.

Trwy galon Eryri#

Yn y gogledd credir i’r ffordd gadw at lan orllewinol Conwy o Ganovium, trwy Drefriw i Fetws-y-Coed, gyda changen i gaer Caer Llugwy ger Capel Curig. Oddi yno rhedai heibio Dolwyddelan, trwy Gwm Penamnen a heibio tir uchel Cwm Penmachno, ac ymlaen heibio Llan Ffestiniog i Domen y Mur. Ymhellach i’r de croesai’r bryniau i Aberllefenni, ac efallai fod rhan o Reilffordd fach Corris yn dilyn ei llinell. Yng Ngheredigion mae rhan o’r ffordd ym Mronant yn Rufeinig, a chwe milltir i’r de mae darn hir yn rhedeg trwy bentrefan Stag’s Head. Mae ysgolheigion yn dal i drafod ei hunion gwrs, gan fod rhai darnau hir wedi’u colli.

Roedd ei phen deheuol yn Alabum, Llanymddyfri, lle safai’r gwersyll Rhufeinig ar Fryn Llanfair. Yn y ddeuddegfed ganrif codwyd eglwys y Santes Fair, Llanfair-ar-y-bryn, y tu mewn i’w gwrthgloddiau.

Y Sarn Helen arall#

Mae ffordd Rufeinig arall yn y de’n cario’r enw hefyd: y ffordd a redai tua’r gogledd-ddwyrain o Nidum, Castell-nedd, heibio Banwen ac Ystradfellte, o dan Fan Frynych a thros Fynydd Illtud i gaer Y Gaer ger Aberhonddu.

Ffordd at heddiw#

Teithir Sarn Helen o hyd. Mae llwybr beicio mynydd Sarn Helen, a luniwyd yn 1996, yn rhedeg 270 milltir o Gonwy i Ben Pyrod ar Benrhyn Gŵyr. Bob mis Mai ers 1980 mae rhedwyr wedi rasio Ras Fynydd Sarn Helen o Lambed. Enwodd y Super Furry Animals gân ar ei hôl ar eu halbwm Cymraeg Mwng, ac yn 2020 cerddodd yr awdur Tom Bullough y ffordd gyfan ar gyfer ei lyfr Sarn Helen.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Aur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)

    Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.

    Aur Rhufeinig Dolaucothi
  2. Yr amffitheatr yng Nghaerllion (archaeoleg)

    Codir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.

    Yr amffitheatr yng Nghaerllion
  3. Caer-went, tref y Silwriaid (archaeoleg)

    Mae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.

    Caer-went, tref y Silwriaid
  4. Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

    Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.

    Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf