Mae Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif, yn dref gwlanen a phlwm ym mryniau blaenau Hafren, a hen neuadd farchnad yn ei chanol.FfynhonnellLlanidloes ↗Wikipedia (Saesneg)Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif; yr Hen Neuadd Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd wedi goroesi yng Nghymru; cynhaliwyd brawdlysoedd ynddi tua 1605, a phregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf yn 1748; daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o eglwys Sistersaidd Abaty Cwm-hir wedi’r Diddymiad a’i chodi eto yma; erbyn diwedd y 18fed ganrif y dref oedd gwneuthurwr gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn, ac agorodd Cyfnewidfa Wlanen yn Stryd y Dderwen Fawr yn 1838; cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn 1865, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd; caeodd y fwynglawdd olaf yn 1921.
Hen Neuadd y Farchnad
tua 1600FfynhonnellLlanidloes ↗Wikipedia (Saesneg)Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif; yr Hen Neuadd Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd wedi goroesi yng Nghymru; cynhaliwyd brawdlysoedd ynddi tua 1605, a phregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf yn 1748; daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o eglwys Sistersaidd Abaty Cwm-hir wedi’r Diddymiad a’i chodi eto yma; erbyn diwedd y 18fed ganrif y dref oedd gwneuthurwr gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn, ac agorodd Cyfnewidfa Wlanen yn Stryd y Dderwen Fawr yn 1838; cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn 1865, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd; caeodd y fwynglawdd olaf yn 1921.
John Wesley yn pregethu
1748FfynhonnellLlanidloes ↗Wikipedia (Saesneg)Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif; yr Hen Neuadd Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd wedi goroesi yng Nghymru; cynhaliwyd brawdlysoedd ynddi tua 1605, a phregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf yn 1748; daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o eglwys Sistersaidd Abaty Cwm-hir wedi’r Diddymiad a’i chodi eto yma; erbyn diwedd y 18fed ganrif y dref oedd gwneuthurwr gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn, ac agorodd Cyfnewidfa Wlanen yn Stryd y Dderwen Fawr yn 1838; cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn 1865, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd; caeodd y fwynglawdd olaf yn 1921.
Mwynfeydd plwm y Fan
ymhlith y cyfoethocaf yn y byd erbyn 1876FfynhonnellLlanidloes ↗Wikipedia (Saesneg)Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif; yr Hen Neuadd Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd wedi goroesi yng Nghymru; cynhaliwyd brawdlysoedd ynddi tua 1605, a phregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf yn 1748; daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o eglwys Sistersaidd Abaty Cwm-hir wedi’r Diddymiad a’i chodi eto yma; erbyn diwedd y 18fed ganrif y dref oedd gwneuthurwr gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn, ac agorodd Cyfnewidfa Wlanen yn Stryd y Dderwen Fawr yn 1838; cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn 1865, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd; caeodd y fwynglawdd olaf yn 1921.
Hen Neuadd y Farchnad
Hen Neuadd y Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd ar ôl yng Nghymru. Eisteddodd y brawdlys ynddi tua 1605, ac yn 1748 pregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf.FfynhonnellLlanidloes ↗Wikipedia (Saesneg)Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif; yr Hen Neuadd Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd wedi goroesi yng Nghymru; cynhaliwyd brawdlysoedd ynddi tua 1605, a phregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf yn 1748; daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o eglwys Sistersaidd Abaty Cwm-hir wedi’r Diddymiad a’i chodi eto yma; erbyn diwedd y 18fed ganrif y dref oedd gwneuthurwr gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn, ac agorodd Cyfnewidfa Wlanen yn Stryd y Dderwen Fawr yn 1838; cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn 1865, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd; caeodd y fwynglawdd olaf yn 1921.
Bwâu o Gwm-hir
Daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o abaty Sistersaidd Cwm-hir wedi cau’r abaty, a’i chodi eto yma.FfynhonnellLlanidloes ↗Wikipedia (Saesneg)Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif; yr Hen Neuadd Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd wedi goroesi yng Nghymru; cynhaliwyd brawdlysoedd ynddi tua 1605, a phregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf yn 1748; daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o eglwys Sistersaidd Abaty Cwm-hir wedi’r Diddymiad a’i chodi eto yma; erbyn diwedd y 18fed ganrif y dref oedd gwneuthurwr gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn, ac agorodd Cyfnewidfa Wlanen yn Stryd y Dderwen Fawr yn 1838; cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn 1865, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd; caeodd y fwynglawdd olaf yn 1921.
Gwlanen a phlwm
Erbyn diwedd y 18fed ganrif gwnâi Llanidloes fwy o wlanen nag unrhyw dref yn Sir Drefaldwyn, ac agorodd Gyfnewidfa Wlanen yn 1838. Yn 1865 cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn y bryniau, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd.FfynhonnellLlanidloes ↗Wikipedia (Saesneg)Llanidloes, plwyf Sant Idloes, sant o ddechrau’r 7fed ganrif; yr Hen Neuadd Farchnad, a godwyd tua 1600, yw’r unig adeilad o’i fath sydd wedi goroesi yng Nghymru; cynhaliwyd brawdlysoedd ynddi tua 1605, a phregethodd John Wesley oddi ar garreg ar ei llawr isaf yn 1748; daeth arcêd ogleddol eglwys Sant Idloes o eglwys Sistersaidd Abaty Cwm-hir wedi’r Diddymiad a’i chodi eto yma; erbyn diwedd y 18fed ganrif y dref oedd gwneuthurwr gwlanen mwyaf Sir Drefaldwyn, ac agorodd Cyfnewidfa Wlanen yn Stryd y Dderwen Fawr yn 1838; cafwyd plwm cyfoethog ym mwynfeydd y Fan yn 1865, ac erbyn 1876 roeddent ymhlith y rhai mwyaf cynhyrchiol yn y byd; caeodd y fwynglawdd olaf yn 1921.
Richard Gwyn
Ganed Richard Gwyn, ysgolfeistr a bardd Cymraeg, yn Llanidloes tua 1537. Mae chwech o’i gerddi Cymraeg wedi goroesi, ac yn 1970 fe’i gwnaed yn sant.FfynhonnellRichard Gwyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed tua 1537 yn Llanidloes; aeth i Rydychen ac yna i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt, lle bu’n byw ar elusen y coleg; bu’n athro ysgol yn yr Orsedd, Owrtyn a mannau eraill, ac yn ddiweddarach yn ddirgel yn Erbistog; wedi’i ddal yn 1579, dihangodd o garchar Wrecsam, fe’i daliwyd eto yn 1580 a’i gadw yn Rhuthun, Wrecsam a Dinbych; fe’i profwyd yn Wrecsam ym mis Hydref 1584 a’i ddienyddio yno ar 15 Hydref 1584, a’i eiriau olaf yn Gymraeg: “Iesu, trugarha wrthyf!”; fe’i gwynfydwyd yn 1929 a’i wneud yn sant ar 25 Hydref 1970, un o Ddeugain Merthyr Cymru a Lloegr; mae’n nawddsant esgobaeth Wrecsam, ac mae ei greiriau yn Eglwys Gadeiriol Wrecsam; mae chwech o’i gerddi Cymraeg wedi goroesi.
Ysgolfeistr o Lanidloes na fynnai ildio’i ffydd Gatholig. Ysgrifennodd garolau Cymraeg yn y carchar, bu farw dros ei ffydd yn Wrecsam yn 1584, a’i wneud yn sant yn 1970.