Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1537–1584

Sant Richard Gwyn

Ysgolfeistr o Lanidloes na fynnai ildio’i ffydd Gatholig. Ysgrifennodd garolau Cymraeg yn y carchar, bu farw dros ei ffydd yn Wrecsam yn 1584, a’i wneud yn sant yn 1970.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1537–1584 (wedi’i gofnodi) Ysgolfeistr, bardd a merthyr Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Saint a ffydd
Eicon o Sant Richard Gwyn
Eicon o Sant Richard Gwyn · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Ysgolfeistr a bardd oedd Sant Rhisiart Gwyn o Lanidloes na fynnai ildio ffydd ei dadau. Am bedair blynedd bu mewn cadwyni, ac yn y carchar ysgrifennodd garolau Cymraeg yn galw ar ei bobl i aros yn ffyddlon. Bu farw dros ei ffydd yn Wrecsam yn 1584 gyda gweddi Gymraeg ar ei wefusau, ac yn 1970 fe’i gwnaed yn sant.

GanedTua 1537, Llanidloes
AstudioddRhydychen a St John’s, Caergrawnt
Ei grefftYsgolfeistr a bardd
Ei wraigCatherine o Owrtyn
Bu farw15 Hydref 1584, Wrecsam
SantEi ganoneiddio 25 Hydref 1970

Mab o Lanidloes#

Ganed Rhisiart tua 1537 yn Llanidloes yn Sir Drefaldwyn, o deulu cefnog o Faldwyn. Astudiodd yn Rhydychen ac yna yng Ngholeg St John, Caergrawnt, lle bu’n byw ar elusen y coleg a’i Feistr. Galwai ei gyd-fyfyrwyr ef yn Richard White, y Saesneg am Gwyn.

Ysgolfeistr bro Wrecsam#

Tua 1562 daeth adref i Gymru a chadw ysgol ym mhentrefi bro Wrecsam, yn yr Orsedd, Yswyd ac Owrtyn, gan ddal ati â’i astudiaethau ei hun yn y celfyddydau, diwinyddiaeth a hanes. Yn Owrtyn priododd Catherine, a bu iddynt chwech o blant. Yno y daeth i lynu’n dynn wrth yr hen ffydd Gatholig.

Yr ysgol yn yr ysgubor#

Dan bwysau oherwydd ei ffydd, croesodd ef a’i deulu afon Dyfrdwy ar droed i Erbistog. Yno, mewn ysgubor wag, dysgai blant y teuluoedd Catholig yn ddirgel. Fe’i daliwyd yn Wrecsam yn 1579, ond dihangodd yr un noson a bu’n rhydd am flwyddyn a hanner.

Pedair blynedd mewn cadwyni#

Ym mis Gorffennaf 1580 fe’i daliwyd eto. Fe’i cadwyd yn Rhuthun, yn Wrecsam ac yn Ninbych, yn aml mewn heyrn trymion, a dro ar ôl tro cynigiwyd ei ryddid iddo pe bai’n ildio’i ffydd. Bob tro gwrthododd. Pan gariwyd ef mewn cadwyni i eglwys San Silyn yn Wrecsam, a gweinidog yn hawlio allweddi’r Eglwys gymaint â Sant Pedr, atebodd Rhisiart mai allweddi Teyrnas Nefoedd a gafodd Pedr, ond mai allweddi’r seler gwrw, yn amlwg, oedd gan y gweinidog.

Carolau Cymraeg#

Yn y carchar ysgrifennodd Rhisiart gerddi Cymraeg, yn y mesurau rhydd, a alwai’n garolau, i amddiffyn y ffydd a garai. Fe’u canwyd a’u copïo gan ei bobl, ac mae chwech wedi goroesi. Yn 1930 golygodd y bardd T. H. Parry-Williams hwy dan y teitl Carolau Richard White.

Merthyr yn Wrecsam#

Ym mis Hydref 1584 fe’i profwyd yn Wrecsam, ac ar 15 Hydref fe’i dienyddiwyd yno, merthyr Catholig cyntaf Cymru yn nheyrnasiad Elisabeth. Wynebodd ei farw’n ddewr, ac yn Gymraeg y bu ei eiriau olaf: “Iesu, trugarha wrthyf!”

Iesu, trugarha wrthyf!

Geiriau olaf Rhisiart Gwyn, Wrecsam, 15 Hydref 1584

Sant Rhisiart Gwyn#

Fe’i cyhoeddwyd yn Wynfydedig yn 1929, ac ar 25 Hydref 1970 gwnaeth y Pab Pawl VI ef yn sant, un o Ddeugain Merthyr Cymru a Lloegr. Er 1987 ef yw nawddsant esgobaeth Wrecsam, cedwir ei greiriau yn Eglwys Gadeiriol Wrecsam, ac mae eglwys Gatholig ei dref enedigol, Llanidloes, yn dwyn ei enw.

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf