Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys
Powys
Cododd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Dolforwyn ar y grib uwchben yn 1273, yn groes i ddymuniad y brenin, i ddal dyffryn Hafren, a chynlluniodd dref Gymreig wrth ei ymyl.
Llun: Gwesty Abermiwl · John Firth, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Abermiwl: aber afon Miwl
Abermiwl
Abermule
Mae Abermiwl lle mae afon Miwl yn cwrdd â Hafren, islaw crib Dolforwyn, castell Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Castell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.
| Dechrau’r castell | 1273FfynhonnellCastell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl. |
|---|---|
| Cost codi | £174 6s 8cFfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Llywelyn ap Gruffudd o 1273 heb ganiatâd y brenin; mae’r cyfrifon adeiladu’n cofnodi cost o £174 6s 8c; cloddiwyd 1981–2002; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955. |
| Cloddio | 1981–2002FfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Llywelyn ap Gruffudd o 1273 heb ganiatâd y brenin; mae’r cyfrifon adeiladu’n cofnodi cost o £174 6s 8c; cloddiwyd 1981–2002; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955. |
Cododd Llywelyn ef heb ganiatâd y brenin, yn ddatganiad clir o’i hawliau fel Tywysog Cymru, a gosodwyd tref fach wrth ei ymyl.FfynonellauCastell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.Dolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd gan Llywelyn ap Gruffudd o 1273 heb ganiatâd y brenin; mae’r cyfrifon adeiladu’n cofnodi cost o £174 6s 8c; cloddiwyd 1981–2002; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955.
Torrwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr yn un pen a thŵr crwn yn y llall.FfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.
Mae rhestr o 1322 yn enwi capel, neuadd, ystafell yr arglwyddes, cegin, bragdy, popty a dwy ysgubor ŷd.FfynhonnellDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.
Ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y rhoddodd y dywysoges Habren ei henw i Hafren. Mae’r castell yng ngofal Cadw ac am ddim i fynd iddo.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Castell Dolforwyn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys, ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain ger afon Hafren; codwyd gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn 1273, pan oedd ar anterth ei rym, gyda thref fechan wrth ei ymyl a godwyd ar yr un adeg, mae’n debyg; cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg, datganiad eglur o’i hawliau fel Tywysog Cymru mewn ymateb i weision y Goron Seisnig a ddywedai nad oedd ganddo hawl i godi castell yn y cyffiniau; mae rhestr 1322 yn cofnodi capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws; mae’r olion yn cynnwys ward hirsgwar gyda llenfur, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgwar yn y pen deheuol; yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, ar hyd llwybr i’r gorllewin o Aber-miwl.
Castell DolforwynLlywelyn ap Gruffudd
Ar fap y trefi →Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf