
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys
Powys
Y Trallwng · Welshpool
Ger Mathrafal, llys tywysogion Powys, a Chastell Powys, cartref tywysogion Powys Wenwynwyn.
Llun: Stryd Lydan, y Trallwng · Richard Kelly, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Trallwng: y llwng mawr
Welshpool
- Welshpool Saesneg, ‘y pwll yng Nghymru’; Y Trallwng yn Gymraeg
Y Trallwng, ‘y tir corsiog’, oedd cartref tywysogion Powys Wenwynwyn, ac uwch ei ben saif Castell Powys, castell yn y Mers a godwyd nid gan farwn Normanaidd ond gan dywysog Cymreig.FfynonellauWelshpool ↗Wikipedia (Saesneg)Y Trallwng, ‘y tir corsiog neu suddedig’; Pool oedd yr enw Saesneg hyd 1835, pan newidiwyd ef i’w wahaniaethu oddi wrth Poole yn Dorset; yn 1212 gadawodd tywysog Powys Wenwynwyn Fathrafal a daeth y Trallwng am gyfnod yn brifddinas y llinach; mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, rhestredig Gradd I, a nenfwd ei changell efallai o abaty Ystrad Marchell, bum milltir i ffwrdd; Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411 a William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ei ficer o 1575 hyd 1579; ceiliogfa wythonglog o ddechrau’r 18fed ganrif; disgrifir marchnad y Smithfield fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop; mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn cychwyn yn y dref, ac mae Llwybr Glyndŵr, 135 milltir, yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn.Powis Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Powys, ger y Trallwng, castell canoloesol, caer a phlasty mawr, cartref teulu Herbert, ieirll Powys; galwyd ei erddi ffurfiol y pwysicaf, a’i ystafelloedd y mwyaf godidog, yn y wlad; yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, rhestredig Gradd I, a’i erddi hefyd yn Radd I; yn anarferol i gastell yn y Mers, fe’i codwyd gan dywysog Cymreig, Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog hen deyrnas Powys, yn hytrach na chan farwn Normanaidd; codwyd cestyll y Trallwng gan dywysogion Cymreig Powys Wenwynwyn yn brif lys eu llinach; mae’r cyfeiriad cynharaf, yn 1111, yn dweud i Gadwgan ap Bleddyn gynllunio castell yn Nhrallwng Llywelyn, y cofnod hynaf o gastell Cymreig brodorol; efallai mai castell pren Owain Cyfeiliog neu ei fab Gwenwynwyn (t. 1197–1216) oedd y cyntaf ar y safle presennol, ac mae’r castell carreg yn cynnwys gwaith o’r 13eg ganrif gan Ruffudd ap Gwenwynwyn (t. 1241–1287) yn fwyaf tebyg; daeth ei fab Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog etifeddol olaf Powys, yn Owen de la Pole, o’r Pool, hen enw’r Trallwng; ar un adeg roedd teyrnas Powys yn cynnwys Sir Drefaldwyn, llawer o Sir Ddinbych, rhannau o Sir Faesyfed a rhannau helaeth o Swydd Amwythig; prynodd Syr Edward Herbert y castell yn 1587; daw’r Grisiau Mawr a’r gerddi teras o ddiwedd yr 17eg ganrif; ail-luniodd George Frederick Bodley ystafelloedd i’r 4ydd Iarll ddechrau’r 20fed ganrif, a thrawsnewidiodd ei wraig Violet y gerddi.
| Enw Cymraeg | Y TrallwngFfynhonnellWelshpool ↗Wikipedia (Saesneg)Y Trallwng, ‘y tir corsiog neu suddedig’; Pool oedd yr enw Saesneg hyd 1835, pan newidiwyd ef i’w wahaniaethu oddi wrth Poole yn Dorset; yn 1212 gadawodd tywysog Powys Wenwynwyn Fathrafal a daeth y Trallwng am gyfnod yn brifddinas y llinach; mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, rhestredig Gradd I, a nenfwd ei changell efallai o abaty Ystrad Marchell, bum milltir i ffwrdd; Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411 a William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ei ficer o 1575 hyd 1579; ceiliogfa wythonglog o ddechrau’r 18fed ganrif; disgrifir marchnad y Smithfield fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop; mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn cychwyn yn y dref, ac mae Llwybr Glyndŵr, 135 milltir, yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn. |
|---|---|
| Cofnod cynharaf o gastell Cymreig brodorol | 1111FfynhonnellPowis Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Powys, ger y Trallwng, castell canoloesol, caer a phlasty mawr, cartref teulu Herbert, ieirll Powys; galwyd ei erddi ffurfiol y pwysicaf, a’i ystafelloedd y mwyaf godidog, yn y wlad; yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, rhestredig Gradd I, a’i erddi hefyd yn Radd I; yn anarferol i gastell yn y Mers, fe’i codwyd gan dywysog Cymreig, Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog hen deyrnas Powys, yn hytrach na chan farwn Normanaidd; codwyd cestyll y Trallwng gan dywysogion Cymreig Powys Wenwynwyn yn brif lys eu llinach; mae’r cyfeiriad cynharaf, yn 1111, yn dweud i Gadwgan ap Bleddyn gynllunio castell yn Nhrallwng Llywelyn, y cofnod hynaf o gastell Cymreig brodorol; efallai mai castell pren Owain Cyfeiliog neu ei fab Gwenwynwyn (t. 1197–1216) oedd y cyntaf ar y safle presennol, ac mae’r castell carreg yn cynnwys gwaith o’r 13eg ganrif gan Ruffudd ap Gwenwynwyn (t. 1241–1287) yn fwyaf tebyg; daeth ei fab Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog etifeddol olaf Powys, yn Owen de la Pole, o’r Pool, hen enw’r Trallwng; ar un adeg roedd teyrnas Powys yn cynnwys Sir Drefaldwyn, llawer o Sir Ddinbych, rhannau o Sir Faesyfed a rhannau helaeth o Swydd Amwythig; prynodd Syr Edward Herbert y castell yn 1587; daw’r Grisiau Mawr a’r gerddi teras o ddiwedd yr 17eg ganrif; ail-luniodd George Frederick Bodley ystafelloedd i’r 4ydd Iarll ddechrau’r 20fed ganrif, a thrawsnewidiodd ei wraig Violet y gerddi. |
| Enw Saesneg | Welshpool er 1835FfynhonnellWelshpool ↗Wikipedia (Saesneg)Y Trallwng, ‘y tir corsiog neu suddedig’; Pool oedd yr enw Saesneg hyd 1835, pan newidiwyd ef i’w wahaniaethu oddi wrth Poole yn Dorset; yn 1212 gadawodd tywysog Powys Wenwynwyn Fathrafal a daeth y Trallwng am gyfnod yn brifddinas y llinach; mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, rhestredig Gradd I, a nenfwd ei changell efallai o abaty Ystrad Marchell, bum milltir i ffwrdd; Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411 a William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ei ficer o 1575 hyd 1579; ceiliogfa wythonglog o ddechrau’r 18fed ganrif; disgrifir marchnad y Smithfield fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop; mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn cychwyn yn y dref, ac mae Llwybr Glyndŵr, 135 milltir, yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn. |
Trallwng Llywelyn
Yn 1111 cynlluniodd Cadwgan ap Bleddyn gastell yn Nhrallwng Llywelyn, y cofnod hynaf o gastell Cymreig brodorol. Yn 1212 symudodd tywysog Powys Wenwynwyn o Fathrafal, ac am gyfnod y Trallwng oedd prifddinas ei linach.FfynonellauPowis Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Powys, ger y Trallwng, castell canoloesol, caer a phlasty mawr, cartref teulu Herbert, ieirll Powys; galwyd ei erddi ffurfiol y pwysicaf, a’i ystafelloedd y mwyaf godidog, yn y wlad; yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, rhestredig Gradd I, a’i erddi hefyd yn Radd I; yn anarferol i gastell yn y Mers, fe’i codwyd gan dywysog Cymreig, Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog hen deyrnas Powys, yn hytrach na chan farwn Normanaidd; codwyd cestyll y Trallwng gan dywysogion Cymreig Powys Wenwynwyn yn brif lys eu llinach; mae’r cyfeiriad cynharaf, yn 1111, yn dweud i Gadwgan ap Bleddyn gynllunio castell yn Nhrallwng Llywelyn, y cofnod hynaf o gastell Cymreig brodorol; efallai mai castell pren Owain Cyfeiliog neu ei fab Gwenwynwyn (t. 1197–1216) oedd y cyntaf ar y safle presennol, ac mae’r castell carreg yn cynnwys gwaith o’r 13eg ganrif gan Ruffudd ap Gwenwynwyn (t. 1241–1287) yn fwyaf tebyg; daeth ei fab Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog etifeddol olaf Powys, yn Owen de la Pole, o’r Pool, hen enw’r Trallwng; ar un adeg roedd teyrnas Powys yn cynnwys Sir Drefaldwyn, llawer o Sir Ddinbych, rhannau o Sir Faesyfed a rhannau helaeth o Swydd Amwythig; prynodd Syr Edward Herbert y castell yn 1587; daw’r Grisiau Mawr a’r gerddi teras o ddiwedd yr 17eg ganrif; ail-luniodd George Frederick Bodley ystafelloedd i’r 4ydd Iarll ddechrau’r 20fed ganrif, a thrawsnewidiodd ei wraig Violet y gerddi.Welshpool ↗Wikipedia (Saesneg)Y Trallwng, ‘y tir corsiog neu suddedig’; Pool oedd yr enw Saesneg hyd 1835, pan newidiwyd ef i’w wahaniaethu oddi wrth Poole yn Dorset; yn 1212 gadawodd tywysog Powys Wenwynwyn Fathrafal a daeth y Trallwng am gyfnod yn brifddinas y llinach; mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, rhestredig Gradd I, a nenfwd ei changell efallai o abaty Ystrad Marchell, bum milltir i ffwrdd; Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411 a William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ei ficer o 1575 hyd 1579; ceiliogfa wythonglog o ddechrau’r 18fed ganrif; disgrifir marchnad y Smithfield fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop; mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn cychwyn yn y dref, ac mae Llwybr Glyndŵr, 135 milltir, yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn.
Castell Powys
Mae’r castell carreg yn cadw gwaith o’r 13eg ganrif gan Ruffudd ap Gwenwynwyn yn fwyaf tebyg, a daeth ei fab Owain yn Owen de la Pole, ‘o’r Pool’. Prynodd Syr Edward Herbert ef yn 1587, a’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol sy’n gofalu am ei erddi teras o ddiwedd yr 17eg ganrif bellach.FfynhonnellPowis Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Powys, ger y Trallwng, castell canoloesol, caer a phlasty mawr, cartref teulu Herbert, ieirll Powys; galwyd ei erddi ffurfiol y pwysicaf, a’i ystafelloedd y mwyaf godidog, yn y wlad; yng ngofal yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, rhestredig Gradd I, a’i erddi hefyd yn Radd I; yn anarferol i gastell yn y Mers, fe’i codwyd gan dywysog Cymreig, Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog hen deyrnas Powys, yn hytrach na chan farwn Normanaidd; codwyd cestyll y Trallwng gan dywysogion Cymreig Powys Wenwynwyn yn brif lys eu llinach; mae’r cyfeiriad cynharaf, yn 1111, yn dweud i Gadwgan ap Bleddyn gynllunio castell yn Nhrallwng Llywelyn, y cofnod hynaf o gastell Cymreig brodorol; efallai mai castell pren Owain Cyfeiliog neu ei fab Gwenwynwyn (t. 1197–1216) oedd y cyntaf ar y safle presennol, ac mae’r castell carreg yn cynnwys gwaith o’r 13eg ganrif gan Ruffudd ap Gwenwynwyn (t. 1241–1287) yn fwyaf tebyg; daeth ei fab Owain ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, tywysog etifeddol olaf Powys, yn Owen de la Pole, o’r Pool, hen enw’r Trallwng; ar un adeg roedd teyrnas Powys yn cynnwys Sir Drefaldwyn, llawer o Sir Ddinbych, rhannau o Sir Faesyfed a rhannau helaeth o Swydd Amwythig; prynodd Syr Edward Herbert y castell yn 1587; daw’r Grisiau Mawr a’r gerddi teras o ddiwedd yr 17eg ganrif; ail-luniodd George Frederick Bodley ystafelloedd i’r 4ydd Iarll ddechrau’r 20fed ganrif, a thrawsnewidiodd ei wraig Violet y gerddi.
Y Santes Fair
Mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, ac efallai i nenfwd ei changell ddod o abaty Ystrad Marchell. Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411, a bu William Morgan, a roddodd eu Beibl i’r Cymry, yn ficer yma o 1575 hyd 1579.FfynhonnellWelshpool ↗Wikipedia (Saesneg)Y Trallwng, ‘y tir corsiog neu suddedig’; Pool oedd yr enw Saesneg hyd 1835, pan newidiwyd ef i’w wahaniaethu oddi wrth Poole yn Dorset; yn 1212 gadawodd tywysog Powys Wenwynwyn Fathrafal a daeth y Trallwng am gyfnod yn brifddinas y llinach; mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, rhestredig Gradd I, a nenfwd ei changell efallai o abaty Ystrad Marchell, bum milltir i ffwrdd; Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411 a William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ei ficer o 1575 hyd 1579; ceiliogfa wythonglog o ddechrau’r 18fed ganrif; disgrifir marchnad y Smithfield fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop; mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn cychwyn yn y dref, ac mae Llwybr Glyndŵr, 135 milltir, yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn.
Marchnad, rheilffordd a llwybr
Disgrifir marchnad ddefaid dydd Llun fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop. Mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn rhedeg tua’r gorllewin o Raven Square, ac mae Llwybr Glyndŵr yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn.FfynonellauWelshpool ↗Wikipedia (Saesneg)Y Trallwng, ‘y tir corsiog neu suddedig’; Pool oedd yr enw Saesneg hyd 1835, pan newidiwyd ef i’w wahaniaethu oddi wrth Poole yn Dorset; yn 1212 gadawodd tywysog Powys Wenwynwyn Fathrafal a daeth y Trallwng am gyfnod yn brifddinas y llinach; mae eglwys y Santes Fair o tua 1250, rhestredig Gradd I, a nenfwd ei changell efallai o abaty Ystrad Marchell, bum milltir i ffwrdd; Adda o Frynbuga oedd ei hoffeiriad yn 1411 a William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ei ficer o 1575 hyd 1579; ceiliogfa wythonglog o ddechrau’r 18fed ganrif; disgrifir marchnad y Smithfield fel y farchnad ddefaid undydd fwyaf yn Ewrop; mae Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair yn cychwyn yn y dref, ac mae Llwybr Glyndŵr, 135 milltir, yn gorffen ym Mharc Pont Howell ger Camlas Maldwyn.Welshpool and Llanfair Light Railway ↗Wikipedia (Saesneg)Lein gul 2 droedfedd 6 modfedd, 8.5 milltir o’r Trallwng i Lanfair Caereinion; agorwyd ar 6 Ebrill 1903; daeth y trenau teithwyr i ben ar 9 Chwefror 1931 a’r nwyddau ar 5 Tachwedd 1956; cymerodd gwirfoddolwyr hi drosodd, ac ailagorwyd yr hanner gorllewinol ar 6 Ebrill 1963; cyrhaeddodd y gwasanaeth Sylfaen yn 1972 ac agorodd terfynfa newydd Raven Square yn y Trallwng ar 18 Gorffennaf 1981; Banc y Golfa, bron i filltir ar 1 mewn 29, oedd y darn mwyaf serth a weithiwyd gan drenau teithwyr ar Reilffyrdd y Cambrian.
MathrafalBrenhinoedd a thywysogion Powys
Ar fap y trefi →Lleoedd hanesyddol gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


