Humphrey Llwyd
Lluniwr y map cyntaf o Gymru (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.
Humphrey Llwyd
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Ddinbych
Sir Ddinbych
Llys Dafydd ap Gruffudd, a roddwyd gan Edward I i Henry de Lacy. Man geni’r fforiwr H. M. Stanley a gwasg Gymraeg fawr Thomas Gee.
Llun: Yr hen neuadd sir, y llyfrgell heddiw, Dinbych · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Dinbych: din bych, caer fach
Dinbych
Denbigh
Mae Dinbych yn dringo ei bryn yn Nyffryn Clwyd at y castell a’r muriau ar y copa. Yn y canrifoedd wedyn daeth yn dref argraffu Cymraeg a llên Gymraeg.FfynonellauDenbigh ↗Wikipedia (Saesneg)Dinbych, ‘din bach’, caer fechan, ar ôl ei chastell; dechreuwyd y castell a muriau’r dref yn 1282 ar orchymyn Edward I; mae dau dŵr Porth y Bwrdeisiaid, a fu’n brif fynedfa, ar sêl y dref; ni orffennwyd Eglwys Leicester, a gynlluniwyd yn 1579 gan Robert Dudley, Iarll Leicester, ac mae yng ngofal Cadw; ymhlith pobl y dref mae Humphrey Llwyd (1527–1568), mapiwr, awdur, hynafiaethydd ac aelod seneddol, Thomas Gee (1815–1898), pregethwr, newyddiadurwr a chyhoeddwr, Twm o’r Nant (1739–1810) a’r llenor Kate Roberts (1891–1985); yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1882, 1939, 2001 a 2013, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2022; poblogaeth 8,669 yn 2021.Thomas Gee ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gee (24 Ionawr 1815 – 28 Medi 1898), pregethwr Anghydffurfiol, newyddiadurwr a chyhoeddwr o Gymru; ganed yn Ninbych; yn bedair ar ddeg aeth i swyddfa argraffu ei dad, Gwasg Gee, gan barhau i fynd i’r ysgol ramadeg yn y prynhawniau; yn 1837 aeth i Lundain i wella’i wybodaeth o argraffu; ymhlith ei gyhoeddiadau roedd y chwarterolyn Y Traethodydd, Y Gwyddoniadur Cymreig a Geiriadur Saesneg–Cymraeg Daniel Silvan Evans (1868), ond ei gamp fwyaf oedd Baner Cymru, a sefydlwyd yn 1857 ac a unwyd â’r Amserau ddwy flynedd yn ddiweddarach fel Baner ac Amserau Cymru; cyn hir ystyrid y papur yn oracl yng Nghymru a chwaraeodd ran fawr ym mudiad cenedlaethol ac ymreolaeth Cymru; ymladdodd frwydr hir a llwyddiannus dros ysgolion anenwadol a thros gyfundrefn yr ysgolion canolradd; roedd yn bleidiwr brwd i ddatgysylltu; cafodd yr Eisteddfod ynddo gyfaill trylwyr a chynghorydd doeth; gwnâi ei bresenoldeb urddasol, ei feistrolaeth ar eiriau a’i lais soniarus ef yn siaradwr grymus; rhoddai ei amser yn hael i’r ysgol Sul a’r achos dirwest; yn 1886 sefydlodd Gynghrair Tir Cymru i ymgyrchu dros hawliau tenantiaid; gwasanaethodd ar gyngor tref Dinbych, gan gynnwys tymor yn faer, a bu’n gadeirydd cyntaf Cyngor Sir Ddinbych o 1889 hyd ei farw; ym mis Awst 1898 etholwyd ef yn llywydd Cyngor Rhyddfrydol Cenedlaethol Cymru; ei angladd oedd yr un mwyaf urddasol a welwyd erioed yng ngogledd Cymru.
| Enw | Dinbych, ‘caer fechan’FfynhonnellDenbigh ↗Wikipedia (Saesneg)Dinbych, ‘din bach’, caer fechan, ar ôl ei chastell; dechreuwyd y castell a muriau’r dref yn 1282 ar orchymyn Edward I; mae dau dŵr Porth y Bwrdeisiaid, a fu’n brif fynedfa, ar sêl y dref; ni orffennwyd Eglwys Leicester, a gynlluniwyd yn 1579 gan Robert Dudley, Iarll Leicester, ac mae yng ngofal Cadw; ymhlith pobl y dref mae Humphrey Llwyd (1527–1568), mapiwr, awdur, hynafiaethydd ac aelod seneddol, Thomas Gee (1815–1898), pregethwr, newyddiadurwr a chyhoeddwr, Twm o’r Nant (1739–1810) a’r llenor Kate Roberts (1891–1985); yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1882, 1939, 2001 a 2013, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2022; poblogaeth 8,669 yn 2021. |
|---|---|
| Dechrau’r castell a’r muriau | 1282FfynhonnellDenbigh ↗Wikipedia (Saesneg)Dinbych, ‘din bach’, caer fechan, ar ôl ei chastell; dechreuwyd y castell a muriau’r dref yn 1282 ar orchymyn Edward I; mae dau dŵr Porth y Bwrdeisiaid, a fu’n brif fynedfa, ar sêl y dref; ni orffennwyd Eglwys Leicester, a gynlluniwyd yn 1579 gan Robert Dudley, Iarll Leicester, ac mae yng ngofal Cadw; ymhlith pobl y dref mae Humphrey Llwyd (1527–1568), mapiwr, awdur, hynafiaethydd ac aelod seneddol, Thomas Gee (1815–1898), pregethwr, newyddiadurwr a chyhoeddwr, Twm o’r Nant (1739–1810) a’r llenor Kate Roberts (1891–1985); yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1882, 1939, 2001 a 2013, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2022; poblogaeth 8,669 yn 2021. |
| Eisteddfod Genedlaethol | 1882, 1939, 2001 a 2013FfynhonnellDenbigh ↗Wikipedia (Saesneg)Dinbych, ‘din bach’, caer fechan, ar ôl ei chastell; dechreuwyd y castell a muriau’r dref yn 1282 ar orchymyn Edward I; mae dau dŵr Porth y Bwrdeisiaid, a fu’n brif fynedfa, ar sêl y dref; ni orffennwyd Eglwys Leicester, a gynlluniwyd yn 1579 gan Robert Dudley, Iarll Leicester, ac mae yng ngofal Cadw; ymhlith pobl y dref mae Humphrey Llwyd (1527–1568), mapiwr, awdur, hynafiaethydd ac aelod seneddol, Thomas Gee (1815–1898), pregethwr, newyddiadurwr a chyhoeddwr, Twm o’r Nant (1739–1810) a’r llenor Kate Roberts (1891–1985); yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1882, 1939, 2001 a 2013, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2022; poblogaeth 8,669 yn 2021. |
Ganed Humphrey Llwyd yn Ninbych tua 1527, mab clerc gwaith y castell. Yn fapiwr, yn hynafiaethydd ac yn aelod seneddol dros Ddinbych, daeth adref yn yr 1560au i fyw o fewn muriau’r castell, ac mae ei lyfrgell bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig.FfynonellauLlwyd (Lhuyd), Humphrey (c. 1527 – 1568), antiquary and map-maker ↗Huw Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned tua 1527 yn Ninbych, unig blentyn Robert Llwyd, Clerc Gwaith Castell Dinbych, a Joan, merch Lewis Piggott, o gangen o deulu Llwyd-Rossendale Foxhall, a olrheiniai ei dras i Einion Efell o Gynllaith; B.A. 1547 ac M.A. o Goleg y Trwyn Pres, Rhydychen, 1551; yn 1553 aeth i wasanaeth Henry Fitzalan, Iarll Arundel, a gweithredu drosto mewn materion eiddo; AS dros East Grinstead yn 1559; helpodd gasglu llyfrau i lyfrgell yr Iarll ac i John, Arglwydd Lumley, gan gasglu llyfrgell fawr ei hun, ac mae’r llyfrgelloedd hyn, a brynwyd gan Iago I, bellach yn rhan o’r Casgliad Brenhinol yn y Llyfrgell Brydeinig, a dros drigain cyfrol yn dwyn llofnod Llwyd neu Lumley; priododd Barbara Lumley a bu iddynt chwech o blant; erbyn 1563 roedd yn ôl yn Ninbych, yn byw o fewn muriau’r castell, yn henadur, ac yn AS dros Fwrdeistrefi Dinbych, ac yn y Senedd honno dywedir iddo helpu i lywio drwodd y Mesur i gyfieithu’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg, fel y tystia marwnad Gruffudd Hiraethog; adwaenai William Salesbury yn dda; ar daith i’r Cyfandir yn 1566–7 cyflwynodd Richard Clough ef i Abraham Ortelius, a thrwyddo daeth yn awdurdod ar hanes, iaith ac enwau lleoedd Cymru; bu farw yn Ninbych ar 21 Awst 1568 a’i gladdu yn eglwys Sant Marcella, lle mae ei gofeb yn ei alw’n ‘A famus worthy wight’; ffurfiodd ei Cronica Walliae (1559), cyfieithiad Saesneg o gronicl Cymraeg gydag ychwanegiadau, sail Historie of Cambria David Powel (1584), prif hanes Cymru hyd yr ugeinfed ganrif; argraffodd Ortelius ei lythyr De Mona Druidum insula, am Fôn, yn 1570; cyhoeddwyd Commentarioli Britannicae descriptionis fragmentum yn 1572; ymddangosodd ei fap o Gymru, Cambriae typus, y map cyhoeddedig cyntaf o Gymru, yn y Theatrum yn 1573 ac roedd yn dal i’w gyhoeddi yn 1741.Denbigh ↗Wikipedia (Saesneg)Dinbych, ‘din bach’, caer fechan, ar ôl ei chastell; dechreuwyd y castell a muriau’r dref yn 1282 ar orchymyn Edward I; mae dau dŵr Porth y Bwrdeisiaid, a fu’n brif fynedfa, ar sêl y dref; ni orffennwyd Eglwys Leicester, a gynlluniwyd yn 1579 gan Robert Dudley, Iarll Leicester, ac mae yng ngofal Cadw; ymhlith pobl y dref mae Humphrey Llwyd (1527–1568), mapiwr, awdur, hynafiaethydd ac aelod seneddol, Thomas Gee (1815–1898), pregethwr, newyddiadurwr a chyhoeddwr, Twm o’r Nant (1739–1810) a’r llenor Kate Roberts (1891–1985); yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1882, 1939, 2001 a 2013, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2022; poblogaeth 8,669 yn 2021.
Cymerodd Thomas Edwards, Twm o’r Nant, ei enw o Nant ger Nantglyn, ychydig filltiroedd o’r dref. Dysgodd ddarllen yn un o ysgolion cylchynol Griffith Jones, gwnaeth ei inc ei hun o eirin ysgaw, ac ysgrifennodd a chwaraeodd yr anterliwtiau sy’n cysylltu’r ddrama Gymraeg hen a modern.FfynhonnellThomas Edwards (Twm o'r Nant) ↗Wikipedia (Saesneg)Twm o’r Nant oedd enw’r dramodydd a’r bardd Cymraeg Thomas Edwards (Ionawr 1739 – 3 Ebrill 1810), enwog am ei anterliwtiau, a chwaraeai yn bennaf yn ei Sir Ddinbych enedigol; ganed yn Llanefydd, a symudodd yn blentyn i’r Nant ger Nantglyn, a roddodd ei enw iddo; dysgodd ddarllen yn un o ysgolion cylchynol Griffith Jones; yn awyddus i ysgrifennu, cardotai bapur a gwnâi ei inc ei hun o fwyar ysgaw; yn 1749 ymunodd â chwmni o chwaraewyr teithiol a chwaraeai ar drol; yn 1763 priododd Elizabeth Hughes, a’r bardd-offeiriad Evan Evans (Ieuan Fardd) yn gweinyddu; yn 1808 gweithiodd i William Madocks ar forglawdd Porthmadog; mae ei anterliwtiau’n trafod camweddau ei ddydd, trethi amhoblogaidd, tirfeddianwyr barus a chyfreithwyr twyllodrus, ac yn ddolen rhwng traddodiadau canoloesol a modern drama Gymraeg; erys tua 200 o’i faledi; ymddangosodd ei hunangofiant byr yn Y Greal yn 1805; cymerodd ran yn eisteddfodau Cymdeithas y Gwyneddigion, rhagflaenwyr yr Eisteddfod Genedlaethol; galwodd David Samwell, llawfeddyg Capten Cook, ef yn Shakespeare Cymru a rhoi pin arian iddo, sydd heddiw yn Amgueddfa Cymru; mae wedi ei gladdu yn eglwys Sant Marchell, Dinbych, lle mae cofeb iddo; cyhoeddodd Isaac Foulkes chwe anterliwt yn 1874; rhoddodd George Borrow ddwy bennod iddo yn Wild Wales (1862); yn 1974 agorodd drama Dedwydd Jones, Bard, Theatr y Sherman, Caerdydd.
Ganed Thomas Gee yn Ninbych yn 1815 ac aeth i wasg ei dad, Gwasg Gee, yn bedair ar ddeg. Argraffodd Y Traethodydd, Y Gwyddoniadur Cymreig a Baner ac Amserau Cymru, papur a fu â rhan fawr yn y mudiad cenedlaethol. Yn ddiweddarach prynodd Kate Roberts a’i gŵr y wasg, ac wedi ei farw ef bu hi’n ei rhedeg am ddeng mlynedd arall.FfynonellauThomas Gee ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gee (24 Ionawr 1815 – 28 Medi 1898), pregethwr Anghydffurfiol, newyddiadurwr a chyhoeddwr o Gymru; ganed yn Ninbych; yn bedair ar ddeg aeth i swyddfa argraffu ei dad, Gwasg Gee, gan barhau i fynd i’r ysgol ramadeg yn y prynhawniau; yn 1837 aeth i Lundain i wella’i wybodaeth o argraffu; ymhlith ei gyhoeddiadau roedd y chwarterolyn Y Traethodydd, Y Gwyddoniadur Cymreig a Geiriadur Saesneg–Cymraeg Daniel Silvan Evans (1868), ond ei gamp fwyaf oedd Baner Cymru, a sefydlwyd yn 1857 ac a unwyd â’r Amserau ddwy flynedd yn ddiweddarach fel Baner ac Amserau Cymru; cyn hir ystyrid y papur yn oracl yng Nghymru a chwaraeodd ran fawr ym mudiad cenedlaethol ac ymreolaeth Cymru; ymladdodd frwydr hir a llwyddiannus dros ysgolion anenwadol a thros gyfundrefn yr ysgolion canolradd; roedd yn bleidiwr brwd i ddatgysylltu; cafodd yr Eisteddfod ynddo gyfaill trylwyr a chynghorydd doeth; gwnâi ei bresenoldeb urddasol, ei feistrolaeth ar eiriau a’i lais soniarus ef yn siaradwr grymus; rhoddai ei amser yn hael i’r ysgol Sul a’r achos dirwest; yn 1886 sefydlodd Gynghrair Tir Cymru i ymgyrchu dros hawliau tenantiaid; gwasanaethodd ar gyngor tref Dinbych, gan gynnwys tymor yn faer, a bu’n gadeirydd cyntaf Cyngor Sir Ddinbych o 1889 hyd ei farw; ym mis Awst 1898 etholwyd ef yn llywydd Cyngor Rhyddfrydol Cenedlaethol Cymru; ei angladd oedd yr un mwyaf urddasol a welwyd erioed yng ngogledd Cymru.Kate Roberts (author) ↗Wikipedia (Saesneg)Kate Roberts (13 Chwefror 1891 – 14 Ebrill 1985), un o awduron Cymraeg pennaf yr ugeinfed ganrif, a elwir yn Frenhines ein llên, yn adnabyddus yn bennaf am ei storïau byrion ond hefyd am nofelau; cenedlaetholwraig amlwg; enwebwyd hi am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth yn 1963 gan Idris Foster; ganed yn Rhosgadfan ar lethrau Moel Tryfan; priododd Morris T. Williams yn 1928, a gyfarfu mewn cyfarfodydd Plaid Cymru; bryd hynny ni châi gwragedd priod aros yn athrawon; prynasant Wasg Gee yn Ninbych, a gyhoeddai lyfrau, pamffledi a’r wythnosolyn Y Faner, yr ysgrifennai iddo’n gyson; wedi marw ei gŵr yn 1946 rhedodd y wasg am ddeng mlynedd arall; yn 1965, o glywed bod Cae’r Gors yn adfail, dechreuodd ymgyrch i’w achub, ei brynu ac yn 1969 ei gyflwyno i’r genedl; adferwyd yn 2005 ac mae dan ofal Cadw; ei llyfr storïau mwyaf llwyddiannus efallai yw Te yn y Grug (1959), cyfres am blant; enillodd Traed mewn Cyffion (1936) wobr yn Eisteddfod Genedlaethol Castell-nedd yn 1934; Y Lôn Wen 1960; tynnai ei deunydd ‘o’r gymdeithas y’m magwyd ynddi, cymdeithas dlawd mewn oes o dlodi… nid yw’r cymeriadau wedi cyrraedd gwaelod y tlodi hwnnw, maent yn ymdrechu yn ei erbyn’; mae ei gwaith yn trafod bywydau pobl gyffredin yn wynebu anawsterau, a rôl merched mewn cymdeithas; cyfieithwyd i’r Iseldireg, Ffrangeg ac Almaeneg; gohebiaeth ddeugain mlynedd â Saunders Lewis; bu farw yn Ninbych yn 94 oed; ymhlith ei gweithiau eraill mae Deian a Loli (1926), Laura Jones (1930), Stryd y Glep (1949), Y Byw Sy’n Cysgu (1956), Tywyll Heno (1962) a Tegwch y Bore (1967).Kate Roberts ↗Wicipedia CymraegKate Roberts (13 Chwefror 1891 – 14 Ebrill 1985), llenor enwog yn y Gymraeg, a aned yn Rhosgadfan ac a fu farw yn Ninbych; fe’i gelwir yn ‘Frenhines y stori fer’; derbyniodd ddoethuriaeth er anrhydedd yn 1950 gan Brifysgol Cymru; rhedodd Wasg Gee ar ei phen ei hun am ddeng mlynedd wedi marw ei gŵr yn 1946.
Mae Porth y Bwrdeisiaid, y mae ei ddau dŵr ar sêl y dref, yn dal i sefyll ar yr hen furiau. Gerllaw mae Eglwys Leicester, a ddechreuwyd yn 1579 ac na orffennwyd erioed.FfynhonnellDenbigh ↗Wikipedia (Saesneg)Dinbych, ‘din bach’, caer fechan, ar ôl ei chastell; dechreuwyd y castell a muriau’r dref yn 1282 ar orchymyn Edward I; mae dau dŵr Porth y Bwrdeisiaid, a fu’n brif fynedfa, ar sêl y dref; ni orffennwyd Eglwys Leicester, a gynlluniwyd yn 1579 gan Robert Dudley, Iarll Leicester, ac mae yng ngofal Cadw; ymhlith pobl y dref mae Humphrey Llwyd (1527–1568), mapiwr, awdur, hynafiaethydd ac aelod seneddol, Thomas Gee (1815–1898), pregethwr, newyddiadurwr a chyhoeddwr, Twm o’r Nant (1739–1810) a’r llenor Kate Roberts (1891–1985); yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1882, 1939, 2001 a 2013, ac Eisteddfod yr Urdd yn 2022; poblogaeth 8,669 yn 2021.
Thomas GeeSyr Henry Morton Stanley
Ar fap y trefi →Ysgolhaig o Ddinbych a luniodd y map printiedig cyntaf o Gymru, ysgrifennu ei hanes, a helpu i basio Deddf 1563 a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.
Humphrey LlwydThomas Edwards o Lannefydd, cariwr a dramodydd, y chwaraewyd ei anterliwtiau doniol ar wagenni mewn sgwariau marchnad ledled Cymru.
Twm o’r NantMerch chwarelwr o Rosgadfan y mae ei storïau byrion a’i nofelau’n uchafbwynt rhyddiaith Gymraeg fodern.
Kate RobertsCyhoeddwr ac ymgyrchydd o Ddinbych y gwnaeth ei bapur newydd Baner ac Amserau Cymru a’i wyddoniadur Cymraeg deg cyfrol, Y Gwyddoniadur, ef yn gawr cyhoeddi Cymru.
Thomas GeeFe’i ganed yn John Rowlands yn Ninbych, a’i fagu yn wyrcws Llanelwy; daeth o hyd i Livingstone ac ef oedd y cyntaf i ddilyn afon Congo i’r môr.
Syr Henry Morton StanleyMae Humphrey Llwyd o Ddinbych yn llunio Cambriae Typus, y map printiedig cyntaf o Gymru ar ei phen ei hun, a gyhoeddwyd yn atlas mawr Ortelius.
Y map cyntaf o GymruMae Historie of Cambria David Powel, o waith Humphrey Llwyd o Ddinbych, yn argraffu’r traddodiad Cymreig i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin yn 1170 a chanfod gwlad newydd.FfynhonnellThe Historie of Cambria, now called Wales ↗Humphrey Llwyd, wedi’i orffen a’i argraffu gan David Powel, Llundain, 1584 (Saesneg)Yr hanes cyntaf mewn print am fordaith Madog: aeth i chwilio am anturiaethau ar y môr, gan hwylio tua’r gorllewin nes dod i wlad anhysbys. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Mae Hakluyt yn ei hailargraffu yn 1589 fel hawl gyntaf Prydain ar America.
Mordaith Madog mewn printMae Hugh Myddelton o Ddinbych yn agor yr Afon Newydd, gan ddod â dŵr glân ddeugain milltir i Lundain.
Yr Afon NewyddFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf