Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1815–1898

Thomas Gee

Cyhoeddwr ac ymgyrchydd o Ddinbych y gwnaeth ei bapur newydd Baner ac Amserau Cymru a’i wyddoniadur Cymraeg deg cyfrol, Y Gwyddoniadur, ef yn gawr cyhoeddi Cymru.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1815–1898 (wedi’i gofnodi) Cyhoeddwr Dinbych Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
Thomas Gee
Thomas Gee · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Thomas Gee o Ddinbych oedd cawr cyhoeddi Cymraeg y bedwaredd ganrif ar bymtheg. O’i wasg ef y daeth Y Traethodydd, deg cyfrol y Gwyddoniadur, y gwyddoniadur Cymraeg mawr, a Baner ac Amserau Cymru, y papur newydd y lluniodd ef drwyddo fywyd gwleidyddol, cymdeithasol a chrefyddol Cymru am ddeugain mlynedd. Yn bregethwr, yn ymladdwr dros denantiaid ac ysgolion, ac yn gyfaill i’r Eisteddfod, galwyd ef gan T. Gwynn Jones yn un o ddynion mwyaf a gorau Cymru.

Ganed24 Ionawr 1815, Dinbych
GwasgGwasg Gee, Dinbych
Y TraethodyddO 1845
Y GwyddoniadurDeg cyfrol, 1854–1878
Y FanerBaner Cymru 1857; Baner ac Amserau Cymru o 1859
Cynghrair Tir CymruSefydlwyd 1886
Bu farw28 Medi 1898, Dinbych

Mab argraffydd o Ddinbych#

Ganed Thomas Gee yn Ninbych ar 24 Ionawr 1815, mab Thomas Gee, argraffydd, a Mary Foulkes o Hendre’r Wydd. Aeth i’r ysgol yn Grove Park yn Wrecsam ac yn ysgol ramadeg Dinbych, ac yn bedair ar ddeg aeth i swyddfa argraffu ei dad, gan barhau i fynd i’r ysgol yn y prynhawniau.

Llundain ac adref eto#

O 1836 hyd 1838 gweithiodd yn Llundain i’r argraffwyr Eyre and Spottiswoode, i ddysgu popeth a allai am y grefft. Yn 1838 daeth adref i Ddinbych, a’r un flwyddyn dechreuodd bregethu yng nghapeli’r Methodistiaid Calfinaidd. Fe’i hordeiniwyd yn 1847, ond ni chymerodd ofal capel erioed, gan ddewis pregethu’n ddi-dâl, a rhoddai ei amser yn hael i’r ysgolion Sul a’r achos dirwest.

Y Traethodydd a’r wasg ager#

Yn 1845 bu farw ei dad, gan adael y busnes iddo, a’r un flwyddyn dechreuodd gyhoeddi Y Traethodydd, chwarterolyn syniadau dan olygyddiaeth Lewis Edwards o’r Bala. Ef oedd y cyntaf yng Nghymru i argraffu â gwasg ager. O Wasg Gee daeth llif o lyfrau, yn eu plith geiriadur Saesneg–Cymraeg Daniel Silvan Evans a’r Myvyrian Archaiology, casgliad mawr hen lenyddiaeth Gymraeg.

Y Gwyddoniadur#

Yn 1854 dechreuodd ar ei fenter fwyaf beiddgar, Y Gwyddoniadur Cymreig, gwyddoniadur o bob gwybodaeth yn Gymraeg. Fe’i gorffennwyd mewn deg cyfrol yn 1878 ar gost o ryw £20,000, swm anferth yn y dyddiau hynny, a dilynodd ail argraffiad yn 1896.

Y Faner#

Ar 4 Mawrth 1857 ymddangosodd rhifyn cyntaf ei bapur wythnosol Baner Cymru. Yn 1859 prynodd Yr Amserau ac uno’r ddau fel Baner ac Amserau Cymru, a ddeuai allan ddwywaith yr wythnos o 1861. Casglodd o’i gwmpas dîm gwych o awduron a rhoi i’r papur gymeriad a neges ei hun. Cyn hir ystyrid ef yn oracl yng Nghymru, a pharhaodd Y Faner yn brif bapur newydd Cymraeg Cymru am dros ganrif a hanner.

Llais y diwygio#

Drwy’r Faner, ac ar y llwyfan gyda’i bresenoldeb urddasol a’i lais soniarus, ymladdodd Gee dros gydraddoldeb crefyddol, dros ddatgysylltu’r Eglwys, a thros ysgolion yn agored i blant pob enwad. Ymladdodd frwydr hir a llwyddiannus dros ysgolion canolradd Cymru, a chwaraeodd y papur ran fawr yn nhwf y mudiad cenedlaethol a’r alwad am ymreolaeth.

Cynghrair y Tir#

Safai Gee gyda ffermwyr tenant Cymru, ac yn 1886 sefydlodd Gynghrair Tir Cymru i ymladd dros eu hawliau. Roedd yn gyfaill cywir ac yn gynghorydd doeth i’r Eisteddfod. Gwasanaethodd Ddinbych fel cynghorydd a maer, ac yn 1889 daeth yn gadeirydd cyntaf Cyngor Sir Ddinbych, swydd a ddaliodd hyd ei farw.

Yr angladd mawr#

Ym mis Awst 1898 etholwyd ef yn llywydd Cyngor Rhyddfrydol Cenedlaethol Cymru. Bu farw yn ei gartref, Bronant, yn Ninbych ar 28 Medi 1898, a’i angladd oedd yr un mwyaf urddasol a welwyd erioed yng ngogledd Cymru. Parhaodd ei fab Howel â’r Faner, ac yn 1913 ysgrifennodd T. Gwynn Jones ei gofiant.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf