Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin

Sir Gaerfyrddin

Talyllychau · Talley

Sefydlodd yr Arglwydd Rhys abaty yma yn yr 1180au i’r Canoniaid Gwyn, unig dŷ eu hurdd yng Nghymru, rhwng y ddau lyn sy’n rhoi ei enw i’r pentref.

Llun: Adfeilion Abaty Talyllychau · FruitMonkey, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir GaerfyrddinYn Gymraeg: Talyllychau51.975° N, 3.991° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Talyllychau: pen y llynnoedd (tâl + llychau)

Talyllychau

  • Tal tal, pen
  • y y fannod
  • llychau llynnoedd (llwch)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Mae Talyllychau, pen y llynnoedd, yn nyffryn Cothi chwe milltir i’r gogledd o Landeilo, wrth abaty’r Arglwydd Rhys.

Sefydlu’r abatytua 1185
Urddy Canoniaid Gwynion
Mynediadam ddim, yng ngofal Cadw

Y Canoniaid Gwynion

Sefydlodd Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, yr abaty i’r Premonstratensiaid, y Canoniaid Gwynion, yn yr 1180au, abaty cyntaf ac unig abaty eu hurdd yng Nghymru.

Yn driw i Gymru

Bu’r abaty’n driw i’r achos Cymreig yn rhyfeloedd annibyniaeth y 1200au. Roedd ei eglwys fawr, gyda thri chapel, tŵr a changell, yn 46 metr o hyd, ac mae’r tŵr yn sefyll bron i’w uchder llawn o hyd.

Y ddau lyn

Cadwai’r ddau lyn wrth yr adfeilion bysgod i’r canoniaid, ac esboniodd Samuel Lewis yr enw Tal-y-llychau fel pen y llynnoedd, o’r ddau bwll hyn o tua hanner can erw.

Cerrig yn gartrefi

Wedi i’r abaty gau, cymerodd y pentrefwyr ei gerrig a chodi llawer o’r pentref presennol â nhw.

Abaty TalyllychauYr Arglwydd Rhys

Ar fap y trefi →

Pobl Talyllychau

1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf