Tyfodd Llandeilo o amgylch eglwys Sant Teilo, ger Dinefwr, prif sedd teyrnas Deheubarth.FfynonellauLlandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.Dinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.
Clas Teilo
y 500auFfynhonnellLlandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.
Ffair Teilo
caniatawyd 1291FfynhonnellLlandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.
Pont Llandeilo
1848FfynhonnellLlandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.
Teilo
Sefydlodd Teilo o Benalun, cefnder a chyfaill Dewi Sant, Landeilo Fawr yn y 500au. Safai ei glas lle saif yr eglwys blwyf, roedd ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880, ac erbyn dechrau’r 800au roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad.FfynonellauSaint Teilo ↗Wikipedia (Saesneg)Teilo (Teliavus; Llydaweg Teliau neu Telo; tua 500 hyd 9 Chwefror tua 560), a elwir hefyd yn Eliud, mynach, esgob a sylfaenydd mynachlogydd ac eglwysi, o Benalun ger Dinbych-y-pysgod; cefnder, cyfaill a disgybl i Ddewi Sant; esgob Llandaf a sylfaenydd ei heglwys gyntaf, lle mae ei feddrod; sefydlodd Landeilo Fawr ac abaty Penalun; dysgwyd gan Ddyfrig ac yna gan Beulin yn Wincdi-Lantquendi, Hendy-gwyn efallai, lle daeth yn gydymaith agos i Ddewi; gydag Aeddan ac Ysfael aeth i Fynyw lle sefydlodd Dewi ei abaty; olynodd Ddyfrig yn esgob dros Glywysing a Gwent; yn 549 aeth gyda mintai fach o fynaich i Dol, drwy Ddyfnaint, lle clywsant gyffes y Brenin Geraint, ac ymuno â Samson; gelwir y perllannau a blannwyd ganddynt hyd heddiw yn berllannau Teilo a Samson; gofynnodd y Brenin Budic o Lydaw iddo ddofi draig asgellog, a dofodd hi a’i chlymu wrth graig yn y môr; wedi dychwelyd bu farw yn Llandeilo Fawr ar 9 Chwefror; dywedwyd i’w gorff droi’n dri, i Landaf, Llandeilo Fawr a Phenalun; cedwir ei benglog mewn creirfa yn Llandaf, a fu ym meddiant teulu Mathew o 1480 hyd 1658; creiriau hefyd yn Landeleau, Plogonnec a Saint-Thélo; yn y Martyroleg Rufeinig dan 9 Chwefror, yn aml yn marchogaeth carw; o leiaf 25 o eglwysi ac ysgolion yng Nghymru, Llydaw, Cernyw a Dyfnaint; nawddsant Caerdydd; gŵyl 9 Chwefror yng Nghymru, 29 Tachwedd yn Dol; Gŵyl y Ddau Sant yn Llandeilo o 22 Chwefror hyd 1 Mawrth.Llandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.
Efengylau Teilo
Prynodd gŵr o’r enw Gelhi lyfr efengylau mawr am ei geffyl gorau a’i roi ‘i Dduw ar allor Teilo’. Mae nodiadau a ysgrifennwyd ar ei ymylon yng nghanol yr 800au ymhlith yr ysgrifennu Cymraeg cynharaf, ac mae’r llyfr wedi bod yng Nghaerlwytgoed ers y 900au.FfynonellauSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.Llandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.
Dinefwr
Dywed traddodiad mai Rhodri Mawr a gododd gyntaf yn Ninefwr, a daeth yn brif sedd ei ŵyr Hywel Dda. Credir i’r Arglwydd Rhys ei ailgodi. Mae Gerallt Gymro’n adrodd sut yr anfonodd Harri II sgowt i chwilio’r ffordd i ymosod, ac i offeiriad o Gymro ei arwain ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.
Y gwartheg gwynion
Mae gwartheg gwynion wedi pori yn Ninefwr ers dros fil o flynyddoedd ac maent yn ymddangos yng Nghyfreithiau Hywel Dda, ac yn 2003 cafwyd dwy gaer Rufeinig yn y parc drwy radar.FfynhonnellDinefwr Park ↗Wikipedia, ar sail yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol (Saesneg)Mae gwartheg gwynion y parc wedi bod yn yr ardal ers dros fil o flynyddoedd ac maent i’w gweld yng Nghyfreithiau Hywel Dda; dwy gaer Rufeinig sy’n gorgyffwrdd wedi’u canfod yn y parc â radar yn 2003; llain tref ganoloesol dan Dŷ Newton, plasty o 1660 a ailgodwyd yn y 1850au.
Ffair a phont
Caniataodd Edward I Ffair Teilo yn 1291, a chynhaliwyd hi yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol y 1900au. Gorffennwyd bwa mawr unigol pont Llandeilo yn 1848.FfynhonnellLlandeilo ↗Wikipedia (Saesneg)Llandeilo; sefydlodd Sant Teilo, sant o’r 6ed ganrif, glas ar safle’r eglwys blwyf bresennol, a bu ei fedyddfa yn y fynwent hyd 1880; erbyn dechrau’r 9fed ganrif roedd yr eglwys yn sedd esgob-abad; mae Llyfr Efengylau Teilo yn un o lawysgrifau harddaf a gorau eu lluniau yng Nghymru; cafwyd darnau o ddwy groes fawr o’r cyfnod cynnar; Castell Dinefwr, uwchben y Tywi, oedd prif sedd teyrnas Deheubarth; roedd milwyr Rhufeinig yn yr ardal tua 74 OC, a chafwyd dwy gaer ar ystad Dinefwr; cynhelid Ffair Teilo, a ganiatawyd gan Edward I yn 1291, yn y fynwent bob blwyddyn hyd ganol yr 20fed ganrif; gorffennwyd y bont un bwa, Gradd II*, yn 1848; mae Gruffudd ap Rhys (tua 1090–1137), tywysog Deheubarth, a Rachel Barrett, swffragét, ymhlith ei phobl; poblogaeth 1,784 yn 2021.
Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)
Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.