

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Llandybïe · Llandybie
Pentref yn nyffryn Aman ger yr hen chwareli calch a chastell Carreg Cennen.
Llun: Eglwys Tybïe, Llandybïe · Nigel Davies, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llandybïe: llan Tybïe
Llandybïe
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- dybïe Tybïe Santeso Tybïe (treiglad meddal: t → d)
Llandybie
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- dybie Tybïe Santeso Tybïe (treiglad meddal: t → d)
Saif Llandybïe, ‘llan Sant Tybïe’, ddwy filltir i’r gogledd o Rydaman, ger castell Carreg Cennen.FfynonellauLlandybie ↗Wikipedia (Saesneg)Llandybïe, ‘llan Sant Tybïe’, ddwy filltir i’r gogledd o Rydaman; cafwyd y mwyn brammallite yma gyntaf yn 1943; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1944; mae gorsaf Llandybïe ar Reilffordd Calon Cymru yn ei gwasanaethu; roedd gan y gymuned, sy’n cynnwys Blaenau, Caerbryn a Chapel Hendre, 10,994 o bobl yn 2011; mae John Thomas Job (1867–1938), gweinidog, emynydd a bardd, ac Anne Ceridwen Rees (1874–1905), meddyg yn New Jersey, ymhlith ei phobl.Carreg Cennen Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Carreg Cennen, ar graig galchfaen uchel uwchben afon Cennen ger Trap, bedair milltir i’r de-ddwyrain o Landeilo; ystyr yr enw yw’r castell ar y graig ger y Cennen, o cen, neu efallai enw person; castell Cymreig brodorol i ddechrau, a godwyd efallai gan yr Arglwydd Rhys; dengys olion dynol yn yr ogof weithgarwch cynhanesyddol, a chafwyd darnau arian Rhufeinig o’r ganrif gyntaf a’r ail; cofnodwyd gyntaf yn 1248, pan adrodda Brut y Tywysogion i Rys Fychan gipio’r castell; ailgipiwyd gan luoedd Cymreig yn 1282, a’i gipio am gyfnod byr gan Rys ap Maredudd yn 1287; ailgodwyd y castell a welir heddiw wedi 1283, cwrt sgwâr muriog gyda chwe thŵr o siapiau gwahanol a phorthdy mawr dau-dŵr; mae gan Siambr y Brenin le tân carreg cerfiedig a ffenestri addurnedig; arwain llwybr bwaog i ogof naturiol yn ddwfn yn y bryn gyda tharddell o ddŵr croyw; ym mis Gorffennaf 1403 ymosododd Owain Glyndŵr ei hun, gydag 800 o wŷr, arno a difrodi ei furiau’n ddrwg; priododd ei amddiffynnwr, Syr John Scudamore, ag Alys ferch Owain Glyndŵr yn ddiweddarach; erbyn canol y 15fed ganrif Gruffudd ap Nicolas oedd ei geidwad; peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1798; mae Aflonyddiad Carreg Cennen, ardal o hen ffawtiau o Sir Benfro i Swydd Amwythig, yn cymryd ei enw oddi yma; mewn perchnogaeth breifat ac yng ngofal Cadw, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Carreg Cennen yn Saesneg.
| Eisteddfod Genedlaethol | 1944FfynhonnellLlandybie ↗Wikipedia (Saesneg)Llandybïe, ‘llan Sant Tybïe’, ddwy filltir i’r gogledd o Rydaman; cafwyd y mwyn brammallite yma gyntaf yn 1943; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1944; mae gorsaf Llandybïe ar Reilffordd Calon Cymru yn ei gwasanaethu; roedd gan y gymuned, sy’n cynnwys Blaenau, Caerbryn a Chapel Hendre, 10,994 o bobl yn 2011; mae John Thomas Job (1867–1938), gweinidog, emynydd a bardd, ac Anne Ceridwen Rees (1874–1905), meddyg yn New Jersey, ymhlith ei phobl. |
|---|---|
| Cael brammallite gyntaf | 1943FfynhonnellLlandybie ↗Wikipedia (Saesneg)Llandybïe, ‘llan Sant Tybïe’, ddwy filltir i’r gogledd o Rydaman; cafwyd y mwyn brammallite yma gyntaf yn 1943; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1944; mae gorsaf Llandybïe ar Reilffordd Calon Cymru yn ei gwasanaethu; roedd gan y gymuned, sy’n cynnwys Blaenau, Caerbryn a Chapel Hendre, 10,994 o bobl yn 2011; mae John Thomas Job (1867–1938), gweinidog, emynydd a bardd, ac Anne Ceridwen Rees (1874–1905), meddyg yn New Jersey, ymhlith ei phobl. |
| Cofnodi Carreg Cennen gyntaf | 1248FfynhonnellCarreg Cennen Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Carreg Cennen, ar graig galchfaen uchel uwchben afon Cennen ger Trap, bedair milltir i’r de-ddwyrain o Landeilo; ystyr yr enw yw’r castell ar y graig ger y Cennen, o cen, neu efallai enw person; castell Cymreig brodorol i ddechrau, a godwyd efallai gan yr Arglwydd Rhys; dengys olion dynol yn yr ogof weithgarwch cynhanesyddol, a chafwyd darnau arian Rhufeinig o’r ganrif gyntaf a’r ail; cofnodwyd gyntaf yn 1248, pan adrodda Brut y Tywysogion i Rys Fychan gipio’r castell; ailgipiwyd gan luoedd Cymreig yn 1282, a’i gipio am gyfnod byr gan Rys ap Maredudd yn 1287; ailgodwyd y castell a welir heddiw wedi 1283, cwrt sgwâr muriog gyda chwe thŵr o siapiau gwahanol a phorthdy mawr dau-dŵr; mae gan Siambr y Brenin le tân carreg cerfiedig a ffenestri addurnedig; arwain llwybr bwaog i ogof naturiol yn ddwfn yn y bryn gyda tharddell o ddŵr croyw; ym mis Gorffennaf 1403 ymosododd Owain Glyndŵr ei hun, gydag 800 o wŷr, arno a difrodi ei furiau’n ddrwg; priododd ei amddiffynnwr, Syr John Scudamore, ag Alys ferch Owain Glyndŵr yn ddiweddarach; erbyn canol y 15fed ganrif Gruffudd ap Nicolas oedd ei geidwad; peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1798; mae Aflonyddiad Carreg Cennen, ardal o hen ffawtiau o Sir Benfro i Swydd Amwythig, yn cymryd ei enw oddi yma; mewn perchnogaeth breifat ac yng ngofal Cadw, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Carreg Cennen yn Saesneg. |
Carreg Cennen
Saif Carreg Cennen ar graig galch uchel uwchben y Cennen ger Trap. Castell Cymreig ydoedd i ddechrau, a godwyd efallai gan yr Arglwydd Rhys, ac mae Brut y Tywysogion yn cofnodi yn 1248 sut y cipiodd Rhys Fychan ef. Cipiodd y Cymry ef yn ôl yn 1282, a daliodd Rhys ap Maredudd ef am gyfnod yn 1287.FfynhonnellCarreg Cennen Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Carreg Cennen, ar graig galchfaen uchel uwchben afon Cennen ger Trap, bedair milltir i’r de-ddwyrain o Landeilo; ystyr yr enw yw’r castell ar y graig ger y Cennen, o cen, neu efallai enw person; castell Cymreig brodorol i ddechrau, a godwyd efallai gan yr Arglwydd Rhys; dengys olion dynol yn yr ogof weithgarwch cynhanesyddol, a chafwyd darnau arian Rhufeinig o’r ganrif gyntaf a’r ail; cofnodwyd gyntaf yn 1248, pan adrodda Brut y Tywysogion i Rys Fychan gipio’r castell; ailgipiwyd gan luoedd Cymreig yn 1282, a’i gipio am gyfnod byr gan Rys ap Maredudd yn 1287; ailgodwyd y castell a welir heddiw wedi 1283, cwrt sgwâr muriog gyda chwe thŵr o siapiau gwahanol a phorthdy mawr dau-dŵr; mae gan Siambr y Brenin le tân carreg cerfiedig a ffenestri addurnedig; arwain llwybr bwaog i ogof naturiol yn ddwfn yn y bryn gyda tharddell o ddŵr croyw; ym mis Gorffennaf 1403 ymosododd Owain Glyndŵr ei hun, gydag 800 o wŷr, arno a difrodi ei furiau’n ddrwg; priododd ei amddiffynnwr, Syr John Scudamore, ag Alys ferch Owain Glyndŵr yn ddiweddarach; erbyn canol y 15fed ganrif Gruffudd ap Nicolas oedd ei geidwad; peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1798; mae Aflonyddiad Carreg Cennen, ardal o hen ffawtiau o Sir Benfro i Swydd Amwythig, yn cymryd ei enw oddi yma; mewn perchnogaeth breifat ac yng ngofal Cadw, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Carreg Cennen yn Saesneg.
Owain yng Ngharreg Cennen
Ym mis Gorffennaf 1403 daeth Owain Glyndŵr ei hun gydag 800 o wŷr a difrodi ei furiau’n ddrwg. Priododd ei geidwad, Syr John Scudamore, ferch Owain, Alys, yn ddiweddarach.FfynonellauCarreg Cennen Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Carreg Cennen, ar graig galchfaen uchel uwchben afon Cennen ger Trap, bedair milltir i’r de-ddwyrain o Landeilo; ystyr yr enw yw’r castell ar y graig ger y Cennen, o cen, neu efallai enw person; castell Cymreig brodorol i ddechrau, a godwyd efallai gan yr Arglwydd Rhys; dengys olion dynol yn yr ogof weithgarwch cynhanesyddol, a chafwyd darnau arian Rhufeinig o’r ganrif gyntaf a’r ail; cofnodwyd gyntaf yn 1248, pan adrodda Brut y Tywysogion i Rys Fychan gipio’r castell; ailgipiwyd gan luoedd Cymreig yn 1282, a’i gipio am gyfnod byr gan Rys ap Maredudd yn 1287; ailgodwyd y castell a welir heddiw wedi 1283, cwrt sgwâr muriog gyda chwe thŵr o siapiau gwahanol a phorthdy mawr dau-dŵr; mae gan Siambr y Brenin le tân carreg cerfiedig a ffenestri addurnedig; arwain llwybr bwaog i ogof naturiol yn ddwfn yn y bryn gyda tharddell o ddŵr croyw; ym mis Gorffennaf 1403 ymosododd Owain Glyndŵr ei hun, gydag 800 o wŷr, arno a difrodi ei furiau’n ddrwg; priododd ei amddiffynnwr, Syr John Scudamore, ag Alys ferch Owain Glyndŵr yn ddiweddarach; erbyn canol y 15fed ganrif Gruffudd ap Nicolas oedd ei geidwad; peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1798; mae Aflonyddiad Carreg Cennen, ardal o hen ffawtiau o Sir Benfro i Swydd Amwythig, yn cymryd ei enw oddi yma; mewn perchnogaeth breifat ac yng ngofal Cadw, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Carreg Cennen yn Saesneg.Owain Glyndŵr timeline: 1403 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)3 Gorffennaf 1403: wedi gwarchae ar gastell Llanymddyfri, symudodd byddin Owain i lawr dyffryn Tywi; yn Llandeilo Fawr ymunodd â Henry Dwn, a oedd wedi ymosod ar Ddinefwr; ar 5 Gorffennaf ymosododd ef ac 800 o wŷr ar Garreg Cennen; ym mis Gorffennaf cymerodd Ddryslwyn, Llansteffan a Chastellnewydd Emlyn, a Chaerfyrddin ar 6 Gorffennaf; ar 8 Gorffennaf ymwelodd â Hopcyn ap Tomas ab Einion, ‘meistr ar y Brut’; erbyn Rhagfyr 1403 daliai bron y cyfan o Gymru.
Yr ogof yn y graig
Mae rhodfa fwaog yn arwain o’r castell i ogof naturiol yn ddwfn yn y bryn gyda ffynnon ddŵr croyw, lle dengys olion dynol i bobl ddod yma ymhell cyn y castell. Peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1798.FfynhonnellCarreg Cennen Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Carreg Cennen, ar graig galchfaen uchel uwchben afon Cennen ger Trap, bedair milltir i’r de-ddwyrain o Landeilo; ystyr yr enw yw’r castell ar y graig ger y Cennen, o cen, neu efallai enw person; castell Cymreig brodorol i ddechrau, a godwyd efallai gan yr Arglwydd Rhys; dengys olion dynol yn yr ogof weithgarwch cynhanesyddol, a chafwyd darnau arian Rhufeinig o’r ganrif gyntaf a’r ail; cofnodwyd gyntaf yn 1248, pan adrodda Brut y Tywysogion i Rys Fychan gipio’r castell; ailgipiwyd gan luoedd Cymreig yn 1282, a’i gipio am gyfnod byr gan Rys ap Maredudd yn 1287; ailgodwyd y castell a welir heddiw wedi 1283, cwrt sgwâr muriog gyda chwe thŵr o siapiau gwahanol a phorthdy mawr dau-dŵr; mae gan Siambr y Brenin le tân carreg cerfiedig a ffenestri addurnedig; arwain llwybr bwaog i ogof naturiol yn ddwfn yn y bryn gyda tharddell o ddŵr croyw; ym mis Gorffennaf 1403 ymosododd Owain Glyndŵr ei hun, gydag 800 o wŷr, arno a difrodi ei furiau’n ddrwg; priododd ei amddiffynnwr, Syr John Scudamore, ag Alys ferch Owain Glyndŵr yn ddiweddarach; erbyn canol y 15fed ganrif Gruffudd ap Nicolas oedd ei geidwad; peintiodd J. M. W. Turner ef yn 1798; mae Aflonyddiad Carreg Cennen, ardal o hen ffawtiau o Sir Benfro i Swydd Amwythig, yn cymryd ei enw oddi yma; mewn perchnogaeth breifat ac yng ngofal Cadw, ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Carreg Cennen yn Saesneg.
Y pentref
Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i Landybïe yn 1944, a chafwyd y mwyn brammallite yma gyntaf y flwyddyn cynt. Roedd yr emynydd a’r bardd John Thomas Job o’r pentref.FfynhonnellLlandybie ↗Wikipedia (Saesneg)Llandybïe, ‘llan Sant Tybïe’, ddwy filltir i’r gogledd o Rydaman; cafwyd y mwyn brammallite yma gyntaf yn 1943; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1944; mae gorsaf Llandybïe ar Reilffordd Calon Cymru yn ei gwasanaethu; roedd gan y gymuned, sy’n cynnwys Blaenau, Caerbryn a Chapel Hendre, 10,994 o bobl yn 2011; mae John Thomas Job (1867–1938), gweinidog, emynydd a bardd, ac Anne Ceridwen Rees (1874–1905), meddyg yn New Jersey, ymhlith ei phobl.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




