Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Abertawe

Abertawe

Pontarddulais

Cyrhaeddodd helyntion Beca 1843 y tollborth yma. Yn yr 1900au gwnaeth gweithfeydd tun y dref a’i chôr meibion ei henw.

Llun: Stryd Teilo, Pontarddulais · Martin Bodman, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Abertawe51.717° N, 4.045° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Pontarddulais: pont ar afon Dulais

Pontarddulais

  • Pont pont
  • ar ar
  • ddulais afon Dulais, ‘nant ddu’o Dulais (treiglad meddal: d → dd)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Pontarddulais wrth hen bont dros y Llwchwr lle mae’r Dulais yn ymuno ag ef. Sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma yn 1962, ac mae ei chôr meibion wedi ennill mwy o brif wobrau’r Eisteddfod Genedlaethol nag unrhyw gôr arall.

Cymdeithas yr Iaithsefydlwyd 4 Awst 1962
Buddugoliaethau’r côr15, record
Siaradwyr Cymraeg31.6% yn 2011

Y bont ar y Dulais

Roedd yr hen enw, Pontaberdulais, am bont ffordd dros y Llwchwr o’r 1300au. Dywedir bod Dulais yn golygu nant ddu, am y glo y mae’n rhedeg drwyddo. Codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938.

Rheilffyrdd a thun

Yn 1839 rhedodd Cwmni Dociau Llanelli lein drwy’r pentref i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i’r môr, a gwnaeth ail lein i Abertawe yn 1866 hi’n gyffordd bwysig. Agorodd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910.

Cymdeithas yr Iaith

Ar 4 Awst 1962 sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith ym Mhontarddulais. Roedd ei phrotest gyntaf ar Bont Trefechan yn Aberystwyth, a helpodd ei hymgyrchoedd hir i ennill S4C a Mesur y Gymraeg 2011. Mae plac yn y dref wedi nodi ei man geni ers 2013.

Tref y gân

Mae Côr Meibion Pontarddulais wedi cipio’r brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith. Mae’r chwaraewr rygbi Ieuan Evans a’r cricedwr Robert Croft yn feibion i’r dref.

Helyntion Beca (1839–1843)

Ar fap y trefi →

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf