

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Abertawe
Abertawe
Pontarddulais
Cyrhaeddodd helyntion Beca 1843 y tollborth yma. Yn yr 1900au gwnaeth gweithfeydd tun y dref a’i chôr meibion ei henw.
Llun: Stryd Teilo, Pontarddulais · Martin Bodman, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Pontarddulais: pont ar afon Dulais
Pontarddulais
- Pont pont
- ar ar
- ddulais afon Dulais, ‘nant ddu’o Dulais (treiglad meddal: d → dd)
Tyfodd Pontarddulais wrth hen bont dros y Llwchwr lle mae’r Dulais yn ymuno ag ef. Sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma yn 1962, ac mae ei chôr meibion wedi ennill mwy o brif wobrau’r Eisteddfod Genedlaethol nag unrhyw gôr arall.FfynonellauPontarddulais ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd yr hen enw Pontaberdulais am bont ffordd o’r 14eg ganrif dros afon Llwchwr, a dywedir bod Dulais yn golygu ‘nant ddu’; yn 1839 cododd Cwmni Dociau Llanelli lein i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i Lanelli, ac yn 1866 gwnaeth lein newydd i Abertawe’r dref yn gyffordd bwysig; sefydlwyd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910; codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938; sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma ar 4 Awst 1962, a dadorchuddiwyd plac yn 2013; mae’r côr meibion wedi ennill y brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith; yn 2011 gallai 31.6% siarad Cymraeg; mae Ieuan Evans a Robert Croft ymhlith ei phobl.Welsh Language Society ↗WikipediaFe’i sefydlwyd ym Mhontarddulais ar 4 Awst 1962; y brotest gyntaf ar Bont Trefechan, lle ataliodd tua saith deg o bobl y drafnidiaeth am hanner awr; dros fil yn y llys dros ei hymgyrchoedd; S4C a Mesur 2011.
| Cymdeithas yr Iaith | sefydlwyd 4 Awst 1962FfynhonnellWelsh Language Society ↗WikipediaFe’i sefydlwyd ym Mhontarddulais ar 4 Awst 1962; y brotest gyntaf ar Bont Trefechan, lle ataliodd tua saith deg o bobl y drafnidiaeth am hanner awr; dros fil yn y llys dros ei hymgyrchoedd; S4C a Mesur 2011. |
|---|---|
| Buddugoliaethau’r côr | 15, recordFfynhonnellPontarddulais ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd yr hen enw Pontaberdulais am bont ffordd o’r 14eg ganrif dros afon Llwchwr, a dywedir bod Dulais yn golygu ‘nant ddu’; yn 1839 cododd Cwmni Dociau Llanelli lein i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i Lanelli, ac yn 1866 gwnaeth lein newydd i Abertawe’r dref yn gyffordd bwysig; sefydlwyd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910; codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938; sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma ar 4 Awst 1962, a dadorchuddiwyd plac yn 2013; mae’r côr meibion wedi ennill y brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith; yn 2011 gallai 31.6% siarad Cymraeg; mae Ieuan Evans a Robert Croft ymhlith ei phobl. |
| Siaradwyr Cymraeg | 31.6% yn 2011FfynhonnellPontarddulais ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd yr hen enw Pontaberdulais am bont ffordd o’r 14eg ganrif dros afon Llwchwr, a dywedir bod Dulais yn golygu ‘nant ddu’; yn 1839 cododd Cwmni Dociau Llanelli lein i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i Lanelli, ac yn 1866 gwnaeth lein newydd i Abertawe’r dref yn gyffordd bwysig; sefydlwyd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910; codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938; sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma ar 4 Awst 1962, a dadorchuddiwyd plac yn 2013; mae’r côr meibion wedi ennill y brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith; yn 2011 gallai 31.6% siarad Cymraeg; mae Ieuan Evans a Robert Croft ymhlith ei phobl. |
Y bont ar y Dulais
Roedd yr hen enw, Pontaberdulais, am bont ffordd dros y Llwchwr o’r 1300au. Dywedir bod Dulais yn golygu nant ddu, am y glo y mae’n rhedeg drwyddo. Codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938.FfynhonnellPontarddulais ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd yr hen enw Pontaberdulais am bont ffordd o’r 14eg ganrif dros afon Llwchwr, a dywedir bod Dulais yn golygu ‘nant ddu’; yn 1839 cododd Cwmni Dociau Llanelli lein i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i Lanelli, ac yn 1866 gwnaeth lein newydd i Abertawe’r dref yn gyffordd bwysig; sefydlwyd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910; codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938; sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma ar 4 Awst 1962, a dadorchuddiwyd plac yn 2013; mae’r côr meibion wedi ennill y brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith; yn 2011 gallai 31.6% siarad Cymraeg; mae Ieuan Evans a Robert Croft ymhlith ei phobl.
Rheilffyrdd a thun
Yn 1839 rhedodd Cwmni Dociau Llanelli lein drwy’r pentref i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i’r môr, a gwnaeth ail lein i Abertawe yn 1866 hi’n gyffordd bwysig. Agorodd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910.FfynhonnellPontarddulais ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd yr hen enw Pontaberdulais am bont ffordd o’r 14eg ganrif dros afon Llwchwr, a dywedir bod Dulais yn golygu ‘nant ddu’; yn 1839 cododd Cwmni Dociau Llanelli lein i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i Lanelli, ac yn 1866 gwnaeth lein newydd i Abertawe’r dref yn gyffordd bwysig; sefydlwyd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910; codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938; sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma ar 4 Awst 1962, a dadorchuddiwyd plac yn 2013; mae’r côr meibion wedi ennill y brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith; yn 2011 gallai 31.6% siarad Cymraeg; mae Ieuan Evans a Robert Croft ymhlith ei phobl.
Cymdeithas yr Iaith
Ar 4 Awst 1962 sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith ym Mhontarddulais. Roedd ei phrotest gyntaf ar Bont Trefechan yn Aberystwyth, a helpodd ei hymgyrchoedd hir i ennill S4C a Mesur y Gymraeg 2011. Mae plac yn y dref wedi nodi ei man geni ers 2013.FfynonellauWelsh Language Society ↗WikipediaFe’i sefydlwyd ym Mhontarddulais ar 4 Awst 1962; y brotest gyntaf ar Bont Trefechan, lle ataliodd tua saith deg o bobl y drafnidiaeth am hanner awr; dros fil yn y llys dros ei hymgyrchoedd; S4C a Mesur 2011.Pontarddulais ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd yr hen enw Pontaberdulais am bont ffordd o’r 14eg ganrif dros afon Llwchwr, a dywedir bod Dulais yn golygu ‘nant ddu’; yn 1839 cododd Cwmni Dociau Llanelli lein i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i Lanelli, ac yn 1866 gwnaeth lein newydd i Abertawe’r dref yn gyffordd bwysig; sefydlwyd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910; codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938; sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma ar 4 Awst 1962, a dadorchuddiwyd plac yn 2013; mae’r côr meibion wedi ennill y brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith; yn 2011 gallai 31.6% siarad Cymraeg; mae Ieuan Evans a Robert Croft ymhlith ei phobl.
Tref y gân
Mae Côr Meibion Pontarddulais wedi cipio’r brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith. Mae’r chwaraewr rygbi Ieuan Evans a’r cricedwr Robert Croft yn feibion i’r dref.FfynhonnellPontarddulais ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd yr hen enw Pontaberdulais am bont ffordd o’r 14eg ganrif dros afon Llwchwr, a dywedir bod Dulais yn golygu ‘nant ddu’; yn 1839 cododd Cwmni Dociau Llanelli lein i gario glo carreg o Ddyffryn Aman i Lanelli, ac yn 1866 gwnaeth lein newydd i Abertawe’r dref yn gyffordd bwysig; sefydlwyd chwe gwaith tun rhwng 1872 a 1910; codwyd pont un bwa newydd wrth ochr yr hen un yn 1938; sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yma ar 4 Awst 1962, a dadorchuddiwyd plac yn 2013; mae’r côr meibion wedi ennill y brif wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol 15 o weithiau, record, ac yn yr Eisteddfod Ryngwladol ddwywaith; yn 2011 gallai 31.6% siarad Cymraeg; mae Ieuan Evans a Robert Croft ymhlith ei phobl.
Brwydrau gerllaw
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


