Syr John Meurig Thomas
Cemegydd o Lanelli (wedi’i gofnodi)Mab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.
Syr John Meurig Thomas

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Tinopolis, prifddinas tunplat y byd ddiwedd yr 1800au. Trechodd ei chlwb rygbi’r Crysau Duon yn 1972.
Llun: Neuadd y Dref, Llanelli · Jaggery, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanelli: llan Elli
Llanelli
Daeth Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’, yn ganolfan tunplat y byd, ac yng nghanol y 1900au hi oedd y dref fwyaf yn y byd lle siaradai dros hanner y bobl Gymraeg.FfynonellauLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021.Llanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Llanelli’n dref ddiwydiannol ar ddechrau’r 19eg ganrif, a daeth yn ganolfan y byd am wneud tunplat; âi glo, copr a thun allan drwy ei dociau bychain; gwneir tunplat o hyd yn Nhrostre; mae’r gân Sosban Fach yn perthyn yn anad dim i Glwb Rygbi Llanelli, a fu’n chwarae ar Barc y Strade am fwy na 130 o flynyddoedd; yng nghanol yr 20fed ganrif hi oedd y dref fwyaf yn y byd lle siaradai mwy na hanner y bobl Gymraeg.
| Plas Llanelli | 1714FfynhonnellLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021. |
|---|---|
| Llanelli 9, Seland Newydd 3 | 31 Hydref 1972FfynhonnellLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021. |
| Parc y Strade | cartref y clwb am dros 130 o flynyddoeddFfynhonnellLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021. |
Yn ôl un traddodiad roedd Elli’n ferch neu’n wyres i’r Brenin Brychan a sefydlodd eglwys ar lan afon Lliedi, a daeth y bobl a ymsefydlodd o’i chwmpas yn dref. Mae’r eglwys blwyf o’r 1300au.FfynonellauSaint Elli ↗Wikipedia (Saesneg)Sant Cymreig o’r chweched ganrif, neu efallai ddau; enwyd Llanelli yn Sir Gaerfyrddin a Llanelli yn Sir Fynwy ar ôl Elli; ceir traddodiadau a darluniau o sant gwryw a santes o’r enw; mewn un traddodiad roedd Elli neu Ellyw yn ferch neu’n wyres i’r brenin Brychan a sefydlodd eglwys ar lan Lliedi, a daeth y bobl a ymsefydlodd o’i chwmpas yn dref Llanelli; mae Buchedd Cadog o’r unfed ganrif ar ddeg yn gwneud Elli yn fab i frenhines ynysoedd Grimbul, a aned wedi i Gadog weddïo drosti, ac yn fab maeth i Gadog, a ddysgwyd yng nghlas Llancarfan; olynodd Gadog fel abad Llancarfan pan oedd Cadog yn paratoi i adael am Benevento; rhoddodd Sabine Baring-Gould Lanelieu ym Mhowys i’r santes Ellyw a Llanelli’r ddwy sir i ddisgybl Cadog; eglwysi Sant Elli yn Llanelli’r ddwy sir; anrhydeddir ef yn yr eglwysi Catholig ac Uniongred.Llanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021.
Codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd hardd, yn 1714 i Thomas Stepney, aelod seneddol Sir Gaerfyrddin, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith.FfynhonnellLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021.
Ar ddechrau’r 1800au daeth Llanelli’n ganolfan tunplat y byd, ac aeth copr, tun a glo allan drwy ei thri doc bach. Gwneir tunplat o hyd yn Nhrostre.FfynonellauLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Llanelli’n dref ddiwydiannol ar ddechrau’r 19eg ganrif, a daeth yn ganolfan y byd am wneud tunplat; âi glo, copr a thun allan drwy ei dociau bychain; gwneir tunplat o hyd yn Nhrostre; mae’r gân Sosban Fach yn perthyn yn anad dim i Glwb Rygbi Llanelli, a fu’n chwarae ar Barc y Strade am fwy na 130 o flynyddoedd; yng nghanol yr 20fed ganrif hi oedd y dref fwyaf yn y byd lle siaradai mwy na hanner y bobl Gymraeg.Llanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021.
Ar 31 Hydref 1972, o flaen tua 20,000 o bobl ar Barc y Strade, curodd Llanelli’r Crysau Duon 9–3. Chwaraeodd Ray Gravell, yn 21 oed, i Lanelli y diwrnod hwnnw.FfynonellauLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021.Ray Gravell ↗Wikipedia (Saesneg)Raymond William Robert Gravell (12 Medi 1951 – 31 Hydref 2007), canolwr rygbi’r undeb i Lanelli; 23 cap i Gymru; dewiswyd ar gyfer taith y Llewod Prydeinig i Dde Affrica yn 1980; adwaenid ledled Cymru a byd rygbi fel “Grav”; hefyd yn ymgyrchydd, actor, canwr a darlledwr uchel ei barch; aelod o Orsedd y Beirdd fel Ray o’r Mynydd, a Cheidwad y Cleddyf yn yr Eisteddfod Genedlaethol; addysgwyd yn Ysgol Fodern Porth Tywyn ac Ysgol Ramadeg Caerfyrddin; bu’n byw ei oes gyfan ym Mynydd-y-garreg yng Nghwm Gwendraeth; goruchwyliodd hyfforddwr Llanelli Carwyn James y tîm ieuenctid a’i cynhwysai a rhoi iddo ei gêm gyntaf i’r clwb yn 1970; ym mis Hydref 1972, yn 21 oed, chwaraeodd yn erbyn y Crysau Duon ar daith ym muddugoliaeth enwog Llanelli o 9–3 ar Barc y Strade, gan amddiffyn yn aruthrol; gweithiai’n llinellwr i’r bwrdd trydan; cap cyntaf i Gymru yn erbyn Ffrainc ym Mhencampwriaeth y Pum Gwlad 1975, a chwaraeodd i Gymru am saith tymor, gan ennill dwy Gamp Lawn; chwaraeodd yn y pedair gêm brawf i Lewod 1980, gan sgorio cais yn yr ail gêm yn Bloemfontein; deuddeg gêm i’r Barbariaid, gan gynnwys taith i Ganada yn 1976 a chais yn erbyn Llewod 1977 yng ngêm y Jiwbilî Arian; tynnodd y cartwnydd Gren lun cefnogwr â baner yn dweud “Gravell eats soft Centres”; yn rhan o garfan Llanelli a gurodd Awstralia yn 1984; chwaraeodd 485 gwaith i Lanelli a sgorio 120 cais cyn ymddeol yn 1985; llywydd Clwb Rygbi Llanelli o 1998 a’r Scarlets o 2003; prif ran yn Bonner (1985) i S4C; rhannau yn Damage (1992) gan Louis Malle ac yn Rebecca’s Daughters (1992) gyda Peter O’Toole, o stori gan Dylan Thomas; cyflwynodd raglenni sgwrs ac adloniant ar BBC Radio Wales a Radio Cymru, rhaglen frecwast ar Radio Cymru yng ngorllewin Cymru, ac roedd yn aelod o dîm sylwebu rygbi Cymraeg y BBC; ynghlwm wrth yr Eisteddfod Genedlaethol o 1997 a’i wneud yn aelod o’r Orsedd am ei gyfraniad i’r iaith; bu’n byw gyda’i wraig Mari a’u merched Manon a Gwenan ym Mynydd-y-garreg ar stryd a enwyd ar ei ôl, Heol Ray Gravell; Cymro balch; adeg ei farw roedd yn fentor i Simon Weston wrth iddo ddysgu Cymraeg i raglen y BBC, The Big Welsh Challenge; mynychwyd ei angladd cyhoeddus ar Barc y Strade ar 15 Tachwedd 2007, a ddisgrifiwyd fel y peth agosaf at angladd gwladol y gellir ei gynnal yng Nghymru, gan hyd at ddeng mil o bobl, ei arch wedi’i gorchuddio â baner Cymru a’r sgorfwrdd yn dangos “Llanelli 9 Seland Newydd 3”.
Mae’r gân Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli, a chwaraeodd ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd cyn i’r Sgarlets symud i Barc y Scarlets yn 2008. Mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli.FfynonellauLlanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Llanelli’n dref ddiwydiannol ar ddechrau’r 19eg ganrif, a daeth yn ganolfan y byd am wneud tunplat; âi glo, copr a thun allan drwy ei dociau bychain; gwneir tunplat o hyd yn Nhrostre; mae’r gân Sosban Fach yn perthyn yn anad dim i Glwb Rygbi Llanelli, a fu’n chwarae ar Barc y Strade am fwy na 130 o flynyddoedd; yng nghanol yr 20fed ganrif hi oedd y dref fwyaf yn y byd lle siaradai mwy na hanner y bobl Gymraeg.Llanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021.
Mab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.
Syr John Meurig ThomasMae Llanelli yn gwneud cymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis. Mae ei chefnogwyr rygbi yn dal i ganu Sosban Fach.
Tre’r SosbanYn ystod streic genedlaethol y rheilffyrdd, mae milwyr yn saethu dau ddyn ifanc yn farw yn Llanelli. Bu farw pedwar arall pan aeth wagen o ffrwydron ar dân.
Terfysgoedd LlanelliMae Ysgol Gymraeg Dewi Sant yn agor yn Llanelli. Erbyn heddiw mae cannoedd o filoedd o blant wedi cael eu dysgu drwy’r Gymraeg.
Yr ysgol wladol Gymraeg gyntafFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf