Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin

Sir Gaerfyrddin

Cydweli · Kidwelly

Arweiniodd y Dywysoges Gwenllian fyddin yn erbyn y castell Normanaidd yma yn 1136 a syrthio mewn brwydr; gelwir y cae yn Faes Gwenllian o hyd.

Llun: Y ffordd at Gastell Cydweli · Rose and Trev Clough, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir GaerfyrddinYn Gymraeg: Cydweli51.736° N, 4.303° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Cydweli: tir Cadwal

Kidwelly

  • Kidwelly ffurf Saesneg ar Cydweli

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Cydweli islaw ei chastell mawr uwchben y Gwendraeth, lle arweiniodd Gwenllian wŷr ei gŵr yn erbyn y Normaniaid yn 1136.

Sefydlu’r castell1106
Gorffen y porthdy mawr1422
Gwaith tunplat1737

Maes Gwenllian

Ar ddechrau gwrthryfel mawr y Cymry yn 1136, arweiniodd Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan a gwraig Gruffudd ap Rhys, ymosodiad ar y castell Normanaidd tra oedd ei gŵr i ffwrdd. Gelwir y maes y tu allan i’r dref yn Faes Gwenllian hyd heddiw.

Yr Arglwydd Rhys

Cipiodd ei mab, yr Arglwydd Rhys, Gydweli yn 1159 a chafodd ei gydnabod gan Harri II yn rheolwr y rhanbarth, a chipiodd hi eto tua 1190.

Y castell

Dechreuwyd y castell carreg, ward fewnol sgwâr gyda phedwar tŵr crwn mawr y tu mewn i fur allanol hanner crwn, yn y 1270au yn ôl pob tebyg. Dechreuwyd ei borthdy mawr yn 1388–89 a’i orffen yn 1422, ac wedi 1485 cododd Syr Rhys ap Thomas neuadd fawr newydd.

Eglwys a bwrdeistref

Sefydlwyd eglwys y Santes Fair ar ddechrau’r 1100au, a chafodd y dref ei siarter gyntaf tua’r un pryd. Codwyd Neuadd y Dref yn 1877.

Tunplat

Credir mai’r gwaith tunplat a sefydlwyd i’r gogledd o’r dref yn 1737 oedd dim ond yr ail ym Mhrydain. Mae’r hen gei bellach yn warchodfa natur, ac mae’r dref wedi’i gefeillio â Saint-Jacut-de-la-Mer yn Llydaw.

Gwenllian ferch GruffyddBrwydrau Cymru

Ar fap y trefi →

Pobl Cydweli

c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1100–1136

Gwenllian ferch Gruffydd

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.

Gwenllian ferch Gruffydd

Ar y llinell amser

  1. Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

    Lladdwyd y Dywysoges Gwenllian wrth ymladd y Normaniaid ger Cydweli. Fisoedd yn ddiweddarach mae’r Cymry’n eu trechu yng Nghrug Mawr.

    Gwenllian a’r Gwrthryfel Mawr

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf