Dechreuodd Caerfyrddin fel Moridunum, prifddinas Rufeinig y Demetae, ac o’r 1500au hyd y 1700au hi oedd bwrdeistref fwyaf poblog Cymru.FfynonellauCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.Moridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.
Caer Rufeinig
tua 75 OCFfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Llyfr Du Caerfyrddin
y 1200auFfynonellauBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau.Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
AS cyntaf Plaid Cymru
14 Gorffennaf 1966Ffynhonnell1966 Carmarthen by-election ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ar 14 Gorffennaf 1966 wedi marw Megan Lloyd George; enillodd Gwynfor Evans o Blaid Cymru 16,179 o bleidleisiau, 39 y cant, yn erbyn 13,743 i Lafur, 8,650 i’r Rhyddfrydwr a 2,934 i’r Ceidwadwr, mwyafrif o 2,436 gyda 74.9 y cant yn pleidleisio; daeth yn aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru, eiliad allweddol ar y ffordd a arweiniodd at Gynulliad Cymru yn 1999.
Moridunum
Efallai i’r gaer Rufeinig o tua 75 OC gymryd lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin. Erbyn tua 120 roedd tref wedi tyfu, gyda grid o strydoedd, baddondy a theml, ac mae ei hamffitheatr, a gloddiwyd yn 1968, yn un o ddim ond saith sydd ar ôl ym Mhrydain.FfynonellauMoridunum (Carmarthen) ↗Wikipedia (Saesneg)Moridunum (‘caer y môr’), caer a thref Rufeinig, Caerfyrddin heddiw; prifddinas civitas y Demetae, a gofnodwyd gan Ptolemi ac yn yr Itinerarium Antonini; credir bod y gaer gyntaf yn dyddio o tua OC 75, efallai yn lle’r fryngaer ar Fryn Myrddin, a pharhaodd hyd tua 120, pan gymerodd yr anheddiad sifil drosodd a daeth yn dref; dengys map William Stukeley o 1723 ‘Mori dunum (Caermarthen)’ ym mhen gorllewinol ffyrdd Rhufeinig de Cymru; grid o strydoedd, baddondy cyhoeddus ac efallai mansio; mae’r fforwm a’r basilica dan ran brysuraf y dref heddiw mae’n debyg; siopau cul ar hyd y strydoedd ac ôl gwaith metel; tai pren mawr a ailgodwyd mewn carreg ar ddiwedd y 3edd ganrif neu ddechrau’r 4edd; cloddiwyd teml o’r ganrif gyntaf neu’r ail; clawdd tyweirch a ffos o gwmpas y dref ganol yr 2il ganrif, a mur cerrig wedyn; i’r dwyrain o’r hen dref mae un o ddim ond saith amffitheatr Rufeinig sydd ar ôl yn y DU, yr unig olion Rhufeinig uwchlaw’r ddaear yn y dref, a gloddiwyd yn 1968: arena 46 wrth 27 m, y seddau 92 wrth 67 m, â muriau cerrig a seddau pren, llawer mwy na’r disgwyl i dref o’r maint; rhoddodd ychwanegu ‘Caer’ yr enw Cymraeg Caerfyrddin, a seisnigwyd yn Carmarthen; darllenir yr enw yn gyffredin fel caer Myrddin.Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Derwen Myrddin
Safai Derwen Myrddin yn y dref nes iddi farw a chael ei chodi, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Y Llyfr Du
Credir mai Llyfr Du Caerfyrddin, a gysylltir â phriordy Sant Ioan a Theulyddog, yw’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi wedi’i hysgrifennu’n gyfan gwbl yn Gymraeg. Mae’n cynnwys cerddi Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin ac Englynion y Beddau, ac mae bellach yn y Llyfrgell Genedlaethol.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau.
Prif dref Cymru
Cododd William fitz Baldwin y castell cyntaf tua 1094; cipiodd Llywelyn Fawr ef yn 1215, a’i ailgodi yn 1223 gyda mur tref. Galwodd William Camden Gaerfyrddin yn ‘chief citie of the country’, a rhoddodd siarter 1604 ei siryfion ei hun iddi.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Sant Pedr
Eglwys Sant Pedr, rhestredig Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
1966
Ar 14 Gorffennaf 1966 enillodd Gwynfor Evans isetholiad Caerfyrddin gyda 16,179 o bleidleisiau a dod yn aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru, cam ar y ffordd i Gynulliad Cymru yn 1999.Ffynhonnell1966 Carmarthen by-election ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynhaliwyd ar 14 Gorffennaf 1966 wedi marw Megan Lloyd George; enillodd Gwynfor Evans o Blaid Cymru 16,179 o bleidleisiau, 39 y cant, yn erbyn 13,743 i Lafur, 8,650 i’r Rhyddfrydwr a 2,934 i’r Ceidwadwr, mwyafrif o 2,436 gyda 74.9 y cant yn pleidleisio; daeth yn aelod seneddol cyntaf erioed Plaid Cymru, eiliad allweddol ar y ffordd a arweiniodd at Gynulliad Cymru yn 1999.
Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:· Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)
Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.
Addysgwraig o Gaerfyrddin a ddaeth yn brifathrawes gyntaf Coleg Hyfforddi Merched Caergrawnt, sef Hughes Hall heddiw, ac a helpodd i lunio siarter Prifysgol Cymru.
Arweinydd y swffragetiaid yng Nghymru (wedi’i gofnodi)
Yr athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin a arweiniodd ymgyrch y bleidlais i fenywod yng Nghymru, a olygodd The Suffragette ac a aeth ar streic newyn dros y bleidlais.