Yr Arglwydd Rhys
Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd Rhys

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Saif twmpath castell a phriordy Normanaidd ger afon Taf. Torrodd helyntion Beca allan eto wrth y tollbyrth yma yn 1842.
Llun: Neuadd y Dref, Sanclêr · N Chadwick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Sanclêr: ar ôl Sant Clarus
St Clears
Tyfodd Sanclêr, ar afon Taf, o amgylch castell Normanaidd a phriordy Clwniaidd, ac yn 1842 roedd yng nghalon mudiad Beca.FfynhonnellSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021.
| Codi’r twmpath castell | tua 1093FfynhonnellSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021. |
|---|---|
| Sefydlu’r priordy | tua 1100FfynhonnellSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021. |
| Telesgop yn Nhrefenty | 1609FfynhonnellSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021. |
Tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair dwmpath castell yma, ac yn 1405 ildiodd y castell i Owain Glyndŵr. Sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn dŷ Clwniaidd i St Martin-des-Champs.FfynhonnellSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021.
Yn 1609 gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty, ger y dref.FfynhonnellSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021.
Yn 1842 roedd Sanclêr yng nghalon helyntion Beca, pan dorrodd ffermwyr mewn dillad merched y tollbyrth. Daeth comisiwn brenhinol, a haneriodd Deddf yr Ymddiriedolaethau Tyrpeg 1844 y doll ar galch.FfynonellauSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021.Rebecca Riots ↗Wikipedia (Saesneg)Rhwng 1839 a 1843 yng ngorllewin a chanolbarth Cymru; y cyntaf yn Efail-wen yn 1839, y mwyaf o aeaf 1842; cymerasant yr enw Merched Beca o Genesis 24:60, a gwisgai’r dynion fel menywod, mewn gynau gwynion; torasant y tollbyrth, a safasant hefyd yn erbyn y degwm, Deddf y Tlodion a rhenti uchel; Thomas Rees, Twm Carnabwth, a arweiniodd y cyntaf; daeth tua 200 o ddynion i dollborth y Bolgoed ym Mhontarddulais ar 6 Gorffennaf 1843; daeth y terfysgoedd i ben yn hwyr yn 1843; arweiniodd comisiwn brenhinol at Ddeddf Ymddiriedolaethau Tyrpeg De Cymru 1844, a unodd yr ymddiriedolaethau a haneru’r doll ar galch.
Ganed Thomas Charles o’r Bala, a ddechreuodd ei ysgolion Sul yn 1787 ac a olygodd Feibl Cymraeg cyntaf Cymdeithas y Beibl yn 1807, ger Sanclêr yn 1755.FfynonellauSt Clears ↗Wikipedia (Saesneg)Sanclêr, ar afon Taf; tua 1093 cododd Normaniaid dan Bretel de St Clair gastell mwnt a beili, a ildiodd i Owain Glyndŵr yn 1405; sefydlwyd eglwys briordy Mair Magdalen tua 1100 yn briordy Clwniaidd i St Martin-des-Champs; yn 1842 roedd Sanclêr yn ‘uwchganolbwynt’ helyntion Beca a dinistriwyd o leiaf un dollborth; gosododd Syr William Lower a John Protheroe un o delesgopau cyntaf Prydain yn Nhrefenty yn 1609; ganed Thomas Charles (1755–1814) ger Sanclêr; daeth Rheilffordd De Cymru yn y 1850au; poblogaeth 3,216 yn 2021.Thomas Charles ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 14 Hydref 1755 ym mhlwyf Llanfihangel Abercywyn ger Sanclêr; cafodd dröedigaeth yn ddwy ar bymtheg dan bregeth gan Daniel Rowland; astudiodd dan John Newton yn Olney yn 1777; casglai blant tlawd y Bala i’w dŷ i’w dysgu, nes bod cymaint ohonynt fel y bu raid defnyddio’r capel; anfonid athrawon wedi’u hyfforddi i ardal am chwe mis; yn 1786 roedd ganddo saith athro, yn 1787 ddeuddeg, yn 1789 bymtheg ac yn 1794 ugain; bu ei ysgol Sul gyntaf yn 1787; roedd William Wilberforce a Henry Thornton ymhlith y rhai a roddodd i’w gronfeydd; torrodd diwygiad grymus allan yn y Bala yn hydref 1791; yn 1800 cerddodd Mary Jones, merch bymtheg oed, 26 milltir o’i chartref i gael un o’i Feiblau; ar 7 Rhagfyr 1802 siaradodd â phwyllgor y Gymdeithas Draethodau am Feiblau i Gymru; sefydlwyd y Feibl Gymdeithas Frutanaidd a Thramor ar 7 Mawrth 1804; ymddangosodd ei Thestament Newydd Cymraeg cyntaf ar 6 Mai 1806 a’r Beibl ar 7 Mai 1807, y ddau dan olygiaeth Charles; mae ei Eiriadur Ysgrythyrol mewn pedair cyfrol (1805–1811) yn dal yn safon yn ei faes yn Gymraeg; yn 1807 aeth i Iwerddon dros y London Hibernian Society; ei syniad ef oedd y Gaelic School Society (1811) yn yr Ucheldiroedd; bu farw ym mis Hydref 1814, naw diwrnod cyn ei ben-blwydd yn 59, a’i gladdu yn Llanycil; fe’i hystyrir yn gwbl gywir yn un o wneuthurwyr y Gymru fodern; ei or-ŵyr Thomas Charles Edwards oedd prifathro cyntaf Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.
Yr Arglwydd RhysFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf