Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin

Sir Gaerfyrddin

Hendy-gwyn · Whitland

Yma, yn ôl traddodiad, galwodd Hywel Dda gynrychiolwyr o bob cantref i gasglu cyfreithiau Cymru.

Llun: Stryd y Farchnad, Hendy-gwyn · Whatlep, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Sir GaerfyrddinYn Gymraeg: Hendy-gwyn51.819° N, 4.615° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Hendy-gwyn: yr hen dŷ gwyn (ar Daf)

Hendy-gwyn

  • Hen hen
  • dy tŷo tŷ (treiglad meddal: t → d)
  • gwyn gwyn

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, yw’r fan lle casglodd y Brenin Hywel Dda, yn ôl traddodiad, gyfreithwyr a gwŷr eglwysig i osod cyfreithiau Cymru ar glawr.

Cynulliad Hywel930 yn ôl traddodiad
Neuadd y Dref1904
Geni William Mathias1934

Tŷ Gwyn ar Daf

Yn ôl traddodiad galwodd y Brenin Hywel Dda gynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn 930, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, i osod cyfreithiau brodorol Cymru ar glawr. Ystyrir Hywel yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei arian ei hun.

Canolfan Hywel Dda

Mae Canolfan Ddehongli Hywel Dda yn adrodd ei stori, gyda gardd wedi’i gwneud o gerrig wedi’u hailddefnyddio.

Yr abaty gwyn

Mae’r abaty Sistersaidd a roddodd ei henw i’r dref yn hŷn na Thyndyrn, ac aeth mynaich o Hendy-gwyn ymlaen i sefydlu Ystrad Fflur. Efallai fod ei enw gwyn, Albalanda, yn dod o Dŷ Gwyn cynulliad Hywel, o abidau gwlân heb eu lliwio’r mynaich neu o galchfaen yr abaty.

Llaeth a’r rheilffordd

Pan ddaeth y rheilffordd yn yr 1800au aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain, ac mae’r orsaf yn dal yn gyffordd i’r lein i Ddoc Penfro.

William Mathias

Ganed y cyfansoddwr William Mathias yn Hendy-gwyn yn 1934. Dechreuodd ganu’r piano yn dair oed a chyfansoddi yn bump, a chanwyd ei anthem Let the people praise Thee, O God yn y briodas frenhinol ym mis Gorffennaf 1981.

Hendy-gwyn ar DafCyfreithiau Hywel Dda

Ar fap y trefi →

Pobl Hendy-gwyn

d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda
1132–1197

Yr Arglwydd Rhys

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth (wedi’i gofnodi)

Noddwr beirdd a threfnydd yr eisteddfod gyntaf y gwyddys amdani, yn Aberteifi yn 1176.

Yr Arglwydd Rhys
1934–1992

William Mathias

Cyfansoddwr anthem y briodas frenhinol (wedi’i gofnodi)

Y cyfansoddwr o Hendy-gwyn ar Daf y canwyd ei anthem yn y briodas frenhinol yn 1981, ac a sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy.

William Mathias

Ar y llinell amser

  1. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda
  2. Marw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

    Marw Hywel Dda

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf