Tyfodd Arberth o amgylch llys Cymreig, ac yn y Mabinogi dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed.FfynonellauNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.Pwyll ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog Dyfed yn y Gainc Gyntaf; ei flwyddyn yn Annwn ar ffurf Arawn, ei fuddugoliaeth ar Hafgan, ei deitl Pen Annwn, ei garwriaeth â Rhiannon a cholli ac adfer eu mab.
Mabinogi
y Gainc Gyntaf a’r Drydedd GaincFfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Ailagor y castell
2005FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Adeiladau rhestredig
70FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Yr enw
Daw Arberth o ar a perth; tyfodd y Saesneg Narberth o’r Gymraeg ‘yn Arberth’.FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Llys Pwyll
Yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi mae Pwyll, Pendefig Dyfed, yn cynnal llys yn Arberth, ac oddi yma mae’n mynd i Annwn, yn ennill y teitl Pen Annwn ac yn caru Rhiannon. Mae’r Drydedd Gainc yn dod â’r stori’n ôl i Arberth.FfynonellauNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.Pwyll ↗Wikipedia (Saesneg)Tywysog Dyfed yn y Gainc Gyntaf; ei flwyddyn yn Annwn ar ffurf Arawn, ei fuddugoliaeth ar Hafgan, ei deitl Pen Annwn, ei garwriaeth â Rhiannon a cholli ac adfer eu mab.
O lys i gastell
Tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker. Saif lloc amddiffynedig hŷn ar Fryn y Gwersyll i’r de o’r dref.FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Y castell heddiw
Ailagorodd y castell adfeiliedig i’r cyhoedd yn 2005 gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen. Aeth y bardd Waldo Williams i Ysgol Sir Arberth.FfynonellauNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.Williams, Waldo Goronwy (1904 – 1971), poet and pacifist ↗Robert Rhys, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn Hwlffordd 30 Medi 1904, y trydydd o bump o blant John Edwal Williams ac Angharad Jones; roedd ei dad yn brifathro Ysgol Prendergast a Saesneg oedd iaith y cartref; yn 1911 daeth ei dad yn brifathro Ysgol Mynachlog-ddu, mewn cymuned Gymraeg yng nghysgod y Preselau, symudiad o bwys mawr i Waldo, a ddywedodd iddo ddysgu Cymraeg yn chwarae ar iard ysgol Mynachlog-ddu, fel y cofnodir yn ei gerdd gynnar ‘Yr Iaith a Garaf’; symudodd y teulu i Glunderwen yn 1915; yn ystod y Rhyfel Mawr cafodd Waldo weledigaeth yn y bwlch rhwng dau gae, Weun Parc y Blawd a Pharc y Blawd, ar fferm Cross, Clunderwen, sylweddoliad ‘sydyn a byw fod dynion yn anad dim yn frodyr i’w gilydd’, a gadarnhaodd argyhoeddiadau heddychol ei rieni; yn 1916 clywodd ei dad yn darllen cerdd T. E. Nicholas ‘Gweriniaeth a Rhyfel’; roedd ei ewythr William ‘Gwilamus’ Williams yn fardd ac yn arloeswr y wers rydd yn Gymraeg; Ysgol Sir Arberth a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o 1923, gan olygu The Dragon yn 1926–7; athro yn ei sir enedigol; daeth ‘Cofio’, a gyhoeddwyd yn Y Ford Gron yn y 1930au cynnar ac a gynhwysodd T. H. Parry-Williams mewn blodeugerdd yn 1935, yn un o’i gerddi mwyaf poblogaidd; Cerddi’r Plant (1936) gyda’i gyfaill E. Llwyd Williams; defnyddiodd ‘Y Tŵr a’r Graig’ (1938), a ysgrifennwyd yn erbyn y symud at orfodaeth filwrol, ddelweddau o dir Penfro i gynrychioli’r wladwriaeth filitaraidd a’r werin na ddiffoddwyd ei hannibyniaeth barn gan y wladwriaeth; cerddi 1939 ymlaen, ‘Daw’r Wennol yn ôl i’w nyth’, ‘Ar Weun Cas’ Mael’, ‘Gŵyl Ddewi’; ‘Preseli’, coron ei waith 1939–46, a ysgrifennwyd i gefnogi’r ymgyrch yn erbyn cynllun y Swyddfa Ryfel am dir hyfforddi milwrol ar y Preselau, sy’n cloi ag un o’i linellau enwocaf, ‘Cadwn y mur rhag y bwystfil, cadwn y ffynnon rhag y baw’, ac sy’n defnyddio’r ymadroddion ‘annibyniaeth barn’ a ‘bro brawdoliaeth’; priododd Linda Llewellyn yng Nghapel Blaenconin 14 Ebrill 1941; gwrthwynebydd cydwybodol, a esgusodwyd gan y tribiwnlys yng Nghaerfyrddin yn Chwefror 1942 ar yr amod ei fod yn parhau i ddysgu; dysgodd yn Ysgol Sir Botwnnog yn Llŷn o 1 Mawrth 1942; bu farw Linda o’r diciâu 1 Mehefin 1943; wedyn bu’n dysgu yn Kimbolton a Lyneham, yna o 1950 yn Sir Benfro, mewn ysgolion a dosbarthiadau allanol; cerddi dwys o dosturi fel ‘Almaenes’ a ‘Geneth Ifanc’; cyfrifir ‘Mewn Dau Gae’, a ysgrifennwyd ar gyfer Dail Pren (1956), yn gwbl briodol yn binacl ei farddoniaeth, gan gofio’r weledigaeth rhwng dau gae ryw ddeugain mlynedd ynghynt; protestiodd yn erbyn polisi’r llywodraeth adeg Rhyfel Corea ac wedi hynny, gan wrthod talu treth incwm, a chymerwyd ei eiddo gan feilïaid a charcharwyd ef yn 1960 a 1961; erbyn y 1950au roedd ei gartref ysbrydol gyda Chymdeithas y Cyfeillion; ymunodd â Phlaid Cymru, yn rhannol drwy D. J. Williams, a safodd dros Sir Benfro yn 1959; Dail Pren oedd ei unig gyfrol o gerddi i oedolion; bu farw yn Ysbyty St Thomas, Hwlffordd, 20 Mai 1971; ers ei farw ni chafodd yr un bardd Cymraeg arall gymaint o sylw, a chaiff beirniaid yn ei waith rai o gerddi mwyaf gwerthfawr yr ugeinfed ganrif.
Ymweld
Mae gan y dref 70 o adeiladau rhestredig, a chynhaliwyd ei Gŵyl Fwyd bob mis Medi ers 1998.FfynhonnellNarberth, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Arberth, o ar a perth, a daw’r enw Saesneg o ‘yn Arberth’; tyfodd y dref o amgylch llys Cymreig a daeth wedyn yn gadarnle Normanaidd ar linell y Landsker; dyma brif lys Pwyll, Pendefig Dyfed, a lleoliad yng nghainc gyntaf a thrydedd gainc y Mabinogi; lloc amddiffynedig ar Fryn y Gwersyll; ailagorodd y castell i’r cyhoedd yn 2005, gyda drama i blant o Culhwch ac Olwen; cynhelir Gŵyl Fwyd Arberth bob mis Medi ers 1998; 70 o adeiladau rhestredig; yn 2021 gallai 19.6% siarad Cymraeg; poblogaeth tua 4,100 yn 2021.
Tywysog Dyfed, unig arwr y pedair Cainc (cronicl cynnar:· Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)
Mab Pwyll a Rhiannon, a gollwyd y noson y’i ganed ac a gafwyd yng Ngwent. Ef yw’r unig arwr sy’n ymddangos ym mhob un o Bedair Cainc y Mabinogi: fe’i genir yn y Gyntaf, a bydd farw yn y Bedwaredd.
Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.