

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Gaerfyrddin
Sir Gaerfyrddin
Porth Tywyn · Burry Port
Porthladd glo o’r 1830au. Glaniodd Amelia Earhart yma ym mis Mehefin 1928, y fenyw gyntaf i groesi Môr Iwerydd mewn awyren.
Llun: Porth Tywyn ac eglwys y Santes Fair · David Lewis, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Porth Tywyn: porth y tywyn, y twyni tywod
Porth Tywyn
- Porth porthladd, mynedfa
- Tywyn twyni tywod, glan y môr
Tyfodd Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’, o amgylch ei harbyrau i lo’r Gwendraeth, ac yn 1928 croesawodd y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd.FfynhonnellBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011.
| Harbwr Porth Tywyn | 1832FfynhonnellBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011. |
|---|---|
| Gwaith copr | 1848FfynhonnellBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011. |
| Glaniad Amelia Earhart | 18 Mehefin 1928FfynhonnellBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011. |
Glo a harbyrau
Cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540. Codwyd Harbwr Pen-bre yn 1819, Harbwr Porth Tywyn yn 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre yn 1836 i’w allforio.FfynhonnellBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011.
Copr
Yn 1848 agorodd Mason ac Elkington o Birmingham waith copr ger yr harbwr.FfynhonnellBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011.
Amelia Earhart
Ar 18 Mehefin 1928 disgynnodd yr awyren fôr Friendship yn yr harbwr ar ddiwedd ei hediad dros yr Iwerydd, a daeth Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros y cefnfor.FfynhonnellBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011.
Pen-bre
Mae hen bentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud, ac mae’r llwybr arfordir yn rhedeg ymlaen i Barc Gwledig Pen-bre. Yn 2011 siaradai 56% o bobl Porth Tywyn Gymraeg, ac aeth Ray Gravell i’r ysgol yma.FfynonellauBurry Port ↗Wikipedia (Saesneg)Porth Tywyn, ‘porth y twyn tywod’; mae Harbwr Pen-bre yn dyddio o 1819, Harbwr Porth Tywyn o 1832 a Harbwr Newydd Pen-bre o 1836; cofnodir cloddio glo yng Nghwm Gwendraeth o 1540; agorodd gwaith copr ger yr harbwr yn 1848; mae pentref Pen-bre’n cadw tŵr canoloesol eglwys Sant Illtud; ar 18 Mehefin 1928 gorffennodd yr awyren fôr Friendship ei hediad dros yr Iwerydd yn harbwr Porth Tywyn, gan wneud Amelia Earhart y ferch gyntaf i hedfan dros yr Iwerydd; mae llwybr Parc Arfordirol y Mileniwm yn rhedeg i Barc Gwledig Pen-bre; poblogaeth 6,156 yn 2011.Llanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Llanelli, ‘plwyf Sant Elli’; mae’r eglwys blwyf o’r 14eg ganrif, a’i chorff wedi’i ailgodi gan G. F. Bodley yn 1905–06; codwyd Plas Llanelli, tŷ tref Sioraidd, i Thomas Stepney yn 1714, ac arhosodd John Wesley yno sawl gwaith; diwydiannwyd y dref ar ddechrau’r 19eg ganrif yn ganolfan tunplat i’r byd, gyda chopr, tun a glo’n mynd allan drwy dri doc bach; chwaraeodd Clwb Rygbi Llanelli ar Barc y Strade am dros 130 o flynyddoedd, a symudodd y Scarlets i Barc y Scarlets yn 2008; ar 31 Hydref 1972 curodd Llanelli Seland Newydd 9–3 o flaen tua 20,000 o bobl; mae Sosban Fach yn perthyn yn bennaf i Glwb Rygbi Llanelli; mae Amgueddfa Parc Howard yn cadw Crochenwaith Llanelli; yn 2011 siaradai 23.7% o’r dref Gymraeg, a 56% yn Llwynhendy a Phorth Tywyn; poblogaeth 25,366 yn 2021.Ray Gravell ↗Wikipedia (Saesneg)Raymond William Robert Gravell (12 Medi 1951 – 31 Hydref 2007), canolwr rygbi’r undeb i Lanelli; 23 cap i Gymru; dewiswyd ar gyfer taith y Llewod Prydeinig i Dde Affrica yn 1980; adwaenid ledled Cymru a byd rygbi fel “Grav”; hefyd yn ymgyrchydd, actor, canwr a darlledwr uchel ei barch; aelod o Orsedd y Beirdd fel Ray o’r Mynydd, a Cheidwad y Cleddyf yn yr Eisteddfod Genedlaethol; addysgwyd yn Ysgol Fodern Porth Tywyn ac Ysgol Ramadeg Caerfyrddin; bu’n byw ei oes gyfan ym Mynydd-y-garreg yng Nghwm Gwendraeth; goruchwyliodd hyfforddwr Llanelli Carwyn James y tîm ieuenctid a’i cynhwysai a rhoi iddo ei gêm gyntaf i’r clwb yn 1970; ym mis Hydref 1972, yn 21 oed, chwaraeodd yn erbyn y Crysau Duon ar daith ym muddugoliaeth enwog Llanelli o 9–3 ar Barc y Strade, gan amddiffyn yn aruthrol; gweithiai’n llinellwr i’r bwrdd trydan; cap cyntaf i Gymru yn erbyn Ffrainc ym Mhencampwriaeth y Pum Gwlad 1975, a chwaraeodd i Gymru am saith tymor, gan ennill dwy Gamp Lawn; chwaraeodd yn y pedair gêm brawf i Lewod 1980, gan sgorio cais yn yr ail gêm yn Bloemfontein; deuddeg gêm i’r Barbariaid, gan gynnwys taith i Ganada yn 1976 a chais yn erbyn Llewod 1977 yng ngêm y Jiwbilî Arian; tynnodd y cartwnydd Gren lun cefnogwr â baner yn dweud “Gravell eats soft Centres”; yn rhan o garfan Llanelli a gurodd Awstralia yn 1984; chwaraeodd 485 gwaith i Lanelli a sgorio 120 cais cyn ymddeol yn 1985; llywydd Clwb Rygbi Llanelli o 1998 a’r Scarlets o 2003; prif ran yn Bonner (1985) i S4C; rhannau yn Damage (1992) gan Louis Malle ac yn Rebecca’s Daughters (1992) gyda Peter O’Toole, o stori gan Dylan Thomas; cyflwynodd raglenni sgwrs ac adloniant ar BBC Radio Wales a Radio Cymru, rhaglen frecwast ar Radio Cymru yng ngorllewin Cymru, ac roedd yn aelod o dîm sylwebu rygbi Cymraeg y BBC; ynghlwm wrth yr Eisteddfod Genedlaethol o 1997 a’i wneud yn aelod o’r Orsedd am ei gyfraniad i’r iaith; bu’n byw gyda’i wraig Mari a’u merched Manon a Gwenan ym Mynydd-y-garreg ar stryd a enwyd ar ei ôl, Heol Ray Gravell; Cymro balch; adeg ei farw roedd yn fentor i Simon Weston wrth iddo ddysgu Cymraeg i raglen y BBC, The Big Welsh Challenge; mynychwyd ei angladd cyhoeddus ar Barc y Strade ar 15 Tachwedd 2007, a ddisgrifiwyd fel y peth agosaf at angladd gwladol y gellir ei gynnal yng Nghymru, gan hyd at ddeng mil o bobl, ei arch wedi’i gorchuddio â baner Cymru a’r sgorfwrdd yn dangos “Llanelli 9 Seland Newydd 3”.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



