Saif Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân, tref y porthmyn a gofir gyda dau o leisiau mawr ffydd Cymru.FfynhonnellLlandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Caer Rufeinig Alabum
tua 50–60 OCFfynhonnellLlandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Siarter gynharaf
1485FfynhonnellLlandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Cerflun Llywelyn ap Gruffudd Fychan
2001FfynonellauLlandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.Llywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.
Alabum
Cododd y Rhufeiniaid eu caer Alabum ar Fryn Llanfair uwchben y dref tua 50–60 OC, a chododd y Normaniaid gastell yma yn 1110.FfynhonnellLlandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Llywelyn o Gaeo
Yn 1401 arweiniodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo y fyddin Seisnig a chwiliai am Owain Glyndŵr ar helfa hir drwy’r bryniau, fel y gallai Owain ddianc. Ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ‘ddewis marwolaeth o’i wirfodd yn hytrach na brad’, ac yn 2001 codwyd cerflun dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg o uchder iddo yn y dref, ar sylfaen o garreg o Gaeo.FfynonellauLlywelyn ap Gruffudd Fychan ↗Wikipedia (Saesneg)Tirfeddiannwr cyfoethog o Gaeo yn sir Gaerfyrddin; yn 1401 arweiniodd y fyddin a chwiliai am Owain ar helfa hir drwy’r bryniau, er mwyn i Owain ddianc; dienyddiwyd ef gan Harri IV yn Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401; ysgrifennodd Adda o Frynbuga iddo ddewis angau o’i fodd yn hytrach na brad; mae cerflun dur gwrthstaen un droedfedd ar bymtheg o uchder, gan Toby a Gideon Petersen, yn sefyll iddo yn Llanymddyfri, ar sylfaen o garreg o Gaeo.Llandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Yr Eidion Du
Sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, yma gan borthmon gwartheg cyfoethog.FfynhonnellLlandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Ficer Llanymddyfri
Ganed Rhys Prichard (1579–1644) yn y dref a bu’n ficer arni, ac yn 1626 daeth yn ganghellor Tyddewi. Ei benillion crefyddol, Canwyll y Cymry, a enillodd iddo ei enwogrwydd mwyaf.FfynonellauRhys Prichard ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed Rhys Prichard (1579–1644) yn Llanymddyfri, bu’n ficer Llanymddyfri ac fe’i gwnaed yn ganghellor Tyddewi yn 1626; daeth ei fri mwyaf o’i gerddi crefyddol fel Canwyll y Cymry.Llandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Pantycelyn
Ganed William Williams yn 1717 yng Nghefn-coed yn Llanfair-ar-y-bryn, ychydig y tu allan i’r dref, ac ysgrifennodd ei emynau ym Mhantycelyn gerllaw. Cenir ei Arglwydd, arwain trwy’r anialwch yn Saesneg fel Guide Me, O Thou Great Jehovah, ac mae capel coffa yn Stryd y Bont yn ei gofio.FfynonellauWilliam Williams Pantycelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1717 ar fferm Cefn-coed yn Llanfair-ar-y-bryn ger Llanymddyfri; symudodd ei fam wedyn i Bantycelyn gerllaw; bwriadai astudio meddygaeth ond fe’i troes gan bregethu Howell Harris yn Nhalgarth yn 1737–38; yn ddiacon yn 1740, gwrthodwyd urddau offeiriad iddo yn 1743 oherwydd ei gysylltiad â’r Methodistiaid, a theithiodd Gymru yn pregethu ac yn cadw’r seiadau; ei gyhoeddiad cyntaf, yn 1744, oedd rhan gyntaf Aleluia, casgliad o emynau Cymraeg; Arglwydd, arwain trwy’r anialwch, a roddwyd yn Saesneg gan Peter Williams, yw Guide Me, O Thou Great Jehovah, a genir fel arfer ar Cwm Rhondda gan John Hughes; cerdd hir ar brofiad crefyddol tröedigaeth a’r bywyd Cristnogol yw Theomemphus (1764); bu farw ym Mhantycelyn ym mis Ionawr 1791 ac mae’n gorwedd yn Llanfair-ar-y-bryn; fe’i hystyrir yn brif emynydd Cymru, y Pêr Ganiedydd.Llandovery ↗Wikipedia (Saesneg)Llanymddyfri, ‘y llan am y dyfroedd’, rhwng y Tywi a’r Brân; safai caer Rufeinig Alabum ar Fryn Llanfair, a godwyd tua 50–60 OC; codwyd y castell Normanaidd yn 1110; rhoddwyd y siarter gynharaf hysbys gan Risiart III yn 1485; peri Harri IV ddienyddio Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y farchnad, a dadorchuddiwyd cerflun 16 troedfedd ohono yn 2001; sefydlwyd Banc yr Eidion Du, un o fanciau cyntaf Cymru, gan borthmon gwartheg cyfoethog; roedd Rhys Prichard (1579–1644), awdur Canwyll y Cymry, yn ficer Llanymddyfri; cofir William Williams Pantycelyn (1717–1791) gan gapel coffa yn Stryd y Bont; poblogaeth 1,985 yn 2021.
Uchelwr o Gaeo a arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn i amddiffyn Owain Glyndŵr, ac a ddienyddiwyd am hynny yn Llanymddyfri yn 1401. Saif ei gerflun yno heddiw.
Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.