Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

d. 1401

Llywelyn ap Gruffudd Fychan

Uchelwr o Gaeo a arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn i amddiffyn Owain Glyndŵr, ac a ddienyddiwyd am hynny yn Llanymddyfri yn 1401. Saif ei gerflun yno heddiw.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 1401 (wedi’i gofnodi) Arwr Llanymddyfri Cymru Glyndŵr Arwyr gwerin
Ei gerflun wrth Gastell Llanymddyfri
Ei gerflun wrth Gastell Llanymddyfri · Llun: Wikimedia Commons · David Merrett, CC BY 2.0

Ystyr yr enw

Llywelyn ap Gruffudd Fychan: Llywelyn, mab Gruffudd Fychan (Gruffudd Fychan)

Llywelyn ap Gruffudd Fychan

  • Llywelyn ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gruffudd Fychan enw ei dad: Gruffudd Fychan

Roedd Llywelyn ap Gruffudd Fychan o Gaeo yn uchelwr cyfoethog a hael o Sir Gaerfyrddin a roddodd ei fywyd dros Owain Glyndŵr. Yn 1401 arweiniodd fyddin Harri IV ar gyfeiliorn drwy fryniau Deheubarth er mwyn i Owain ddianc, a rhoddwyd ef i farwolaeth am hynny yn Llanymddyfri. Yng ngeiriau Adda o Frynbuga, ‘dewisodd farw o’i fodd yn hytrach na bradychu’.

GanwydTua 1341
Bu farw9 Hydref 1401, Llanymddyfri
CartrefCaeo, Sir Gaerfyrddin
Ei dadGruffudd Fychan, arglwydd Caeo a Chilycwm
Ei feibionGwilym a Morgan, a ymladdodd dros Owain
Ei gofioCerflun ger Castell Llanymddyfri

Uchelwr o Gaeo#

Roedd tad Llywelyn, Gruffudd Fychan, yn arglwydd Caeo a Chilycwm ac yn gwnstabl Caeo yn 1359, a’i fam Jonnett yn ferch i Ruffudd ap Llywelyn Foethus o’r Dryslwyn. Mae’r hen achau’n olrhain y teulu yn ôl at Selyf, Brenin Dyfed. Priododd Llywelyn Sioned, o Scudamoriaid Kentchurch, teulu a unwyd yn ddiweddarach â theulu Owain Glyndŵr ei hun pan briododd ei ferch Alys ag un o’r Scudamoriaid.

Un pib ar bymtheg o win#

Mae Adda o Frynbuga, a gofnododd hanes Llywelyn yn ei gronicl, yn ei alw’n ŵr hael o uchelwyr Sir Gaerfyrddin y yfai ei dŷ un pib ar bymtheg o win y flwyddyn. Dyna nod croesawydd mawr, a’i ddrws yn agored i bawb, yn nhraddodiad gorau uchelwyr Cymru.

Yr helfa hir#

Ym mis Hydref 1401 daeth Harri IV i Lanymddyfri gyda byddin fawr i hela Owain Glyndŵr. Cynigiodd Llywelyn dywys y brenin at y gwrthryfelwyr. Roedd dau o’i feibion ei hun, Gwilym a Morgan, ym myddin Owain. Am ddyddiau lawer arweiniodd y fyddin frenhinol drom ac araf i fyny ac i lawr bryniau ac ucheldiroedd Deheubarth, ymhell o’r lle’r oedd Owain, a dihangodd Owain yn ddiogel i Wynedd.

Llanymddyfri, 9 Hydref 1401#

Pan ddeallodd y brenin beth a wnaethai Llywelyn, rhoddodd ef i farwolaeth o flaen porth castell Llanymddyfri ar 9 Hydref 1401. Nid achubodd Llywelyn ei hun drwy fradychu ei dywysog. Fel yr ysgrifennodd Adda o Frynbuga, dewisodd farw o’i fodd yn hytrach na bradychu.

Ei deulu ar ei ôl#

Aeth llinach Llywelyn ymlaen. Ysgrifennodd Lewys Dwnn i’w fab Morgan ddod yn abad Ystrad Fflur, ‘gŵr uchel ei barch’. Trigai ei ŵyr Llywelyn ap Gwilym yn Neuadd Fawr yng Nghilycwm, lle, medd Edward Lhuyd, y safai hen groeso’r teulu uwch y drws yn arwyddair iddo: ‘Gresso pan ddelech, a chennad pan fynnech, a phan ddelech tra fynnech trig’.

Y cerflun yn Llanymddyfri#

Am ganrifoedd ychydig a wyddid am Lywelyn, ond yn 1998 dechreuodd pobl Llanymddyfri ymgyrch i’w anrhydeddu. Dewisodd pleidlais gyhoeddus gynllun Toby a Gideon Petersen o Sanclêr, a heddiw saif ffigur dur gwrthstaen un troedfedd ar bymtheg o uchder, helm wag, clogyn ac arfwisg ar sylfaen o garreg o Gaeo, ger Castell Llanymddyfri, yn edrych dros y fan lle bu farw dros Owain.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf